NieuwsJan van der Heyden-collectie

Stadsarchief Amsterdam koopt het archief van uitvinder en schilder Jan van der Heyden

Dwarsdoorsnede van een brandend huis met spuitgasten, ca. 1690. Voorstudie voor de tweede prent in het Brandspuitenboek.Beeld Jan van der Heyden

Met zijn tekeningen maakte de kunstenaar reclame voor zijn uitvindingen, zoals straatverlichting en een brandspuitsysteem.

Crisis, er staat een grachtenpand in de fik! Van de tonnen in het magazijn tot de linnenkast op de tussenverdieping: alles in het huis wordt door de vlammen bedreigd. Het is een ramp, zij het een van overzichtelijke proporties: blussers zijn al bezig het vuur te bedwingen. Ze maken gebruik van een handig, nieuw brandspuitsysteem, ontwikkeld door de beroemde schilder en entrepreneur Jan van der Heyden. Dit zien we op een tekening uit 1690 die diezelfde Van der Heyden maakte ter promotie van zijn nieuwste uitvinding. De tekening is misschien wel het hoogtepunt van de Van der Heyden-verzameling die het Stadsarchief Amsterdam onlangs heeft aangekocht.

Deze collectie bevat handschriften, losse tekeningen, gedrukte publicaties en familiebezittingen. Preciezer gesteld: handschriften van de door Van der Heyden ontworpen straatverlichting en brandspuiten, portretjes van zijn toekomstige zwager en diens echtgenote, en ontwerptekeningen voor verstevigingen van de dijk tussen Muiden en Amsterdam van de hand van Van der Heydens zoon, Jan van der Heyden de Jonge. De verzameling, die de afgelopen decennia slechts door een handvol onderzoekers werd bekeken, is afkomstig van een particulier, een verre verwant van de kunstenaar. Die verkocht de collectie integraal voor 1 miljoen euro. Daarmee is het de duurste aankoop uit de geschiedenis van het Stadsarchief.

Daar vond de collectie, die uitzonderlijk is vanwege de hoge kwaliteit en omdat ze zo lang bijeen bleef, haar logische bestemming, meent conservator Jan de Klerk: ‘Wij bezaten al verschillende stukken van het stadsbestuur over de invoering van de straatverlichting en brandspuiten. Daar kunnen we de authentieke tekeningen nu naast leggen.’ De collectie is zowel in kunsthistorisch als in historisch opzicht interessant. De Klerk: ‘Ze vertelt ons veel over hoe men destijds dacht over de inrichting van de openbare ruimte.’

Behalve uitvinder was Van der Heyden een van de intrigerendste beeldend kunstenaars van de Gouden Eeuw. Hij schilderde landschappen, stadsgezichten, architecturale fantasieën en stillevens, werken die opvallen vanwege hun levensechte detaillering en de inventieve manier waarop de kunstenaar dergelijke effecten opriep. Van der Heyden leek bij het schilderen altijd evenzeer geïnteresseerd in het ‘hoe’ als in het ‘wat’. Dat hij de stap maakte van uitvinder van voorstellingen naar uitvinder van objecten, was logisch; dat hij zijn beeldende talent vervolgens inzette om zijn vondsten te promoten eveneens.

Twee gezichten op de dijk tussen Amsterdam en Muiden, mei 1703.Beeld Jan van der Heyden

In de collectie vinden we een fraai voorbeeld van zo’n promotiemiddel: het portfolio dat Van der Heyden maakte als reclame voor zijn straatverlichting. Hierin demonstreerde de uitvinder zijn ontwerp: een lamp van metaal en glas, vierkant van vorm, met controleerbaar oliereservoir en een deugdelijk ventilatiesysteem. Het portfolio toont afbeeldingen van de licht- en schaduwwerking, en put zich uit in grondige instructies over het gebruik en, niet onbelangrijk, al even grondige berekeningen rondom de aanschaf, het onderhoud et cetera. In 1669 liet het Amsterdamse stadsbestuur 2.556 straatlantaarns naar Van der Heydens ontwerp plaatsen en benoemde het de kunstenaar tot ‘opzichter van stadslantarens’ – een fraai succesje. 

Niet minder succesvol was Van der Heyden in zijn plannen voor een nieuw brandspuitsysteem. Zo’n systeem, vertelt De Klerk, kwam als geroepen. Brand was in de 17de eeuw een reëel probleem; wanneer een brand oversloeg, kon hij een hele wijk in de as leggen. Het oude model brandspuit, een Duits product dat dicht bij het vuur moest worden gebracht en van water werd voorzien met emmers water, was log en onhandig. Van der Heyden verbeterde het met een ‘buygelijke buys, die men kan verlangen naar eysch en welgevallen’. Hij bedacht de brandslang, voilà. Deze promootte hij in zijn Brandspuitenboek van 1690.

Op de eerder beschreven tekening (uit die publicatie) zien we het ding in gebruik. In een pand zonder gevel als een poppenhuis zijn tientallen blussers ermee in de weer. De slang kronkelt door het trappenhuis en komt in alle hoeken en gaten, precies zoals gewenst – wij van Van der Heyden bevelen u aan: Jan van der Heyden. De tekening toont goed wat voor tekenaar Van der Heyden was: een grondige en ook mateloze. Zijn papier moest vol, geen hoekje liet hij ongebruikt.

Op andere momenten zijn de tekeningen juist opvallend leeg. Op eentje zien we een slangbrandspuit met zuigpomp bij een watertje, als was het een drinkend dier bij een beek. Het is een curieus beeld. De combinatie van extreem nauwkeurig weergegeven pomp met slang en het abstracte, lege landschap geeft het een ongrijpbare schoonheid. Een heel modern beeld, eigenlijk. Had iemand het aangeboden als het werk van een onbekende surrealist, je had het ook geloofd.

De Jan van der Heyden-collectie in het Stadsarchief Amsterdam is te zien van donderdag 27 februari tot en met zondag 1 maart.

Amsterdam Museum

De aankoop van de collectie door het Amsterdamse Stadsarchief betreft een samenwerking met het Amsterdam Museum. Dat verwierf een alliantiewapen van Jan der Heyden en Sara ter Hiel, en een schaalmodel van de slangbrandspuit, twee objecten die het al sinds 1937 in bruikleen had. Het museum bezit van Van der Heyden tevens twee schilderijen en verscheidene tekeningen, alsook een brandspuit op wielen, een lamplantaren en verscheidene onderdelen uit zijn fabriek aan de Koestraat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden