Staat mag creatie van architect vernietigen

Het zal jou, architect, gebeuren. Je hebt je ziel en zaligheid gelegd in een gebouw dat niet alleen door jezelf, maar ook door vakbroeders als een meesterwerk wordt beschouwd. En dan wil de eigenaar het afbreken.

Interieur van het ministerie van Economische Zaken. Beeld Studio van Reekum
Interieur van het ministerie van Economische Zaken.Beeld Studio van Reekum

Het zal jou, opdrachtgever, gebeuren. Je had een woning, kantoor of fabriek nodig en je betaalde een architect goed voor het fraaie ontwerp. Twintig, dertig jaar later zijn er organisatorische veranderingen waarin dit gebouw niet meer past. Heel wat deskundigen zijn het daarmee eens. Bij de sloop- of verbouwingsplannen steekt de architect zijn vinger op, en zegt: dat verbied ik.

De Haagse rechter deed donderdag uitspraak in zo'n conflict. Architect Hans Ruijssenaars trok aan het kortste eind. De Staat der Nederlanden mag doorgaan met de verbouwing van het ministerie van Economische Zaken aan de Bezuidenhoutseweg in Den Haag. Dat gebouw uit 1911 had begin jaren negentig een gigantische renovatie ondergaan, naar ontwerp van Ruijssenaars. En die vernieuwingen (atrium, paviljoens) worden nu weer afgebroken.

Het vonnis is gegeven in een kort geding. Daarin laat de rechter zwaar wegen dat Ruijssenaars volgens hem veel eerder had moeten gaan procederen. Maar in het vonnis komen ook een paar principiële punten aan de orde.

Hamvraag

Wat zegt de Auteurswet over het belangenconflict tussen de eigenaar van een gebouw en de architect? De wet bepaalt dat een 'maker' (waaronder een architect) zich kan verzetten tegen 'elke misvorming, verminking of andere aantasting van het werk, welke nadeel zou kunnen toebrengen aan de eer of de naam van de maker of aan zijn waarde in deze hoedanigheid'.

De hamvraag is natuurlijk of onder misvorming, verminking of aantasting, ook vernietiging valt. Daarover is tientallen jaren gebakkeleid. Natuurlijk wél, zeiden heel wat auteursrechtgeleerden vroeger: vernietiging is de ergste vorm van misvorming, verminking of andere aantasting. Natuurlijk niét, zeiden andere geleerden: als een werk er niet meer is, kan het niet misvormd, etc. zijn. En je kan van een eigenaar van een gebouw niet vergen dat hij het tot zeventig jaar na de dood van de architect (zo lang duurt het auteursrecht) moet laten staan. Laat dit soort kwesties over aan de wettelijke monumentenzorg en aan het sloopvergunningenbeleid van gemeenten.

Gegronde reden?

Het was wachten op een uitspraak van de Hoge Raad. Die kwam in 2004, toen architect Evert Jelles zich verzette tegen de sloop van het door hem ontworpen Wavin-kantoor in Zwolle. Vernietiging valt níet onder misvorming, etc., oordeelde de hoogste rechter. Maar daarmee komt de eigenaar niet zo maar weg. Voor de vernietiging moet een gegronde reden bestaan. En de eigenaar moet zich de gerechtvaardigde belangen van de architect (ten minste) in zoverre aantrekken dat hij het bouwwerk voor de sloop behoorlijk documenteert, of de architect daartoe voldoende gelegenheid geeft, aldus de Hoge Raad.

Wanneer is er een 'gegronde reden' voor sloop? Volgens de protesterende architect zal die er (haast) nooit zijn: je kan toch repareren. De rechter kijkt echter niet naar 'de meest gegronde reden', maar naar 'een' gegronde reden. Die zal een gebouweigenaar doorgaans hebben: slopen en opnieuw bouwen, met alle kosten van dien, doe je niet zo maar. In het vonnis over het ministerie van EZ wordt gesproken over het einde van de 'technische levensduur' van de elementen die Ruijssenaars aan het gebouw heeft toegevoegd, en over 'gewijzigde eisen op gebied van functionaliteit, capaciteit en duurzaamheid'.

Ruijssenaars krijgt nog wel een beetje gelijk op het punt van de documentatie. Daarin moet de Staat scheutiger zijn. Ruijssenaars kan die documentatie ook gebruiken in een bodemprocedure (na dit kort geding). Daarin zal het allicht niet meer gaan om herbouw, maar om financiële genoegdoening. Voor Ruijssenaars zat de 'pijn' er ook in dat de nieuwe opdracht niet naar hem, maar naar een ander ging. Maar een eenmaal ontvangen opdracht is niet een soort levensverzekering.

Feer Verkade was advocaat-generaal bij de Hoge Raad. Hij analyseert juridische kwesties voor de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden