Springlevend is de dood

Recensent en biografe Aleid Truijens is onder de indruk van de biografie 'Orgelman', waarin Mark Schaevers met soepele pen het leven schetst van Felix Nussbaum.

Beeld EPA

De beste biografie die ik het afgelopen leesjaar las, is die van Mark Schaevers over Felix Nussbaum. Het is geen typische strandlectuur (hoewel de schilder de badplaats Oostende onvergetelijk heeft geportretteerd) en ontspannend kun je het onderwerp niet noemen. Maar door de soepele pen van Mark Schaevers, die tegelijk lichtvoetig, ernstig en empathisch schrijft, is het toch geen zware vakantiekost. Terecht werd het boek bekroond met de Gouden Boekenuil, de grootste literaire prijs in Vlaanderen.

Toen Felix Nussbaum (1904-1944) voelde aankomen dat hij en zijn vrouw Felka gedeporteerd en vermoord zouden worden door de nazi's, smeekte hij: 'Als ik ten onder ga, laat mijn schilderijen niet sterven.' Jarenlang leek het erop dat ook al dat schitterende werk was vernietigd. Tot een groot deel ervan in 1970 opdook. Nu is zijn oeuvre te zien in een aan hem gewijd museum in Nussbaums geboorteplaats Osnabrück (een bijzonder gebouw van Daniel Libeskind) , dat zeker een vakantiedag waard is.

Het werk van de Duitse, later in België wonende schilder Nussbaum is verwant aan dat van expressionisten als George Grosz en Max Ernst, die beiden wél op tijd wisten te vluchten. Het werk veranderde in de loop der tijd van kleurrijk, vrolijk en spotlustig naar somber en wanhopig.

Beeld EPA

Altijd bleef hij in zijn schilderijen verhalen vertellen. Eerst over het bloeiende kunstleven in Berlijn in de jaren dertig, later over het beperkte leven in exil, in Oostende en Brussel.

Nussbaum zelf treedt in zijn werk op als postbode en als orgelman, een boodschapper die gehoord wil worden. Als de dood nadert, krijgt het orgel menselijke knoken als pijpen, en de skeletten dansen op zijn muziek door de straten. Hij tekent in zijn laatste schilderijen ook het verhaal van kinderen die zullen worden gedeporteerd, en van zijn medegevangene in een kamp in het ZuidFranse Saint-Cyprien.

Het verhaal van zijn eigen leven vertelt hij ook in vele zelfportretten: een knappe man met een waakzame, wetende blik. Hij zag de wereld en de mensen van hun slechtste kant, overal loerde de dood, maar zijn schilderijen bleven springlevend tot het laatst. Die polsslag is voelbaar in deze prachtige biografie.

Beeld EPA

Aleid Truijens neemt mee

1 Frans Kellendonk - De brieven Een van de beste Nederlandse schrijvers van de vorige eeuw, die een beschamende hetze ten deel viel.

2 Willem Wilmink - Zelfportret in brieven

Favoriete dichter van mijn kinderen, en daardoor bijna een huisgenoot geworden.

3 Willem Otterspeer - De zanger van de wrok - Biografie Willem Frederik Hermans deel 2 Een van mijn favoriete doden; nog steeds geen tijd gehad voor deel 2.

4 Niña Weijers - De consequenties Eens kijken of dit debuut bevalt.

5 Leo Vroman - Die vleugels Nagelaten gedichten van een bijna honderdjarige van wie ik niet één slecht gedicht ken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden