Spookmoeders en ondode oma’s: de griezelfilm bloeit in Indonesië

Het filmfestival Imagine, online van 7 tot 17 april, besteedt uitgebreid aandacht aan de Indonesische horror.

Satan's Slaves Beeld
Satan's Slaves

Ting ting tinggg – daar klingelt het belletje van moeder weer. Op haar sterfbed in een krakerig huis op het Indonesische platteland maakte ze op deze manier duidelijk dat ze iets nodig had. Zo vond ze het fijn als haar oudste zoon aan haar bed kwam zitten om haar haar te kammen. Maar ditmaal doet het belletje de haren te berge rijzen bij haar kinderen: moeder is immers nèt overleden.

Het is een van de subtielere scènes in Satan’s Slaves van de Indonesische horrorspecialist Joko Anwar. De remake van een Indonesische cultfilm uit de jaren tachtig bleek in 2017 een reusachtige hit: met 4,2 miljoen bioscoopbezoekers groeide Satan’s Slaves uit tot de best bezochte horrorfilm in de Indonesische geschiedenis.

Het zijn betekenisvolle cijfers in een land waar een derde van de filmproductie uit horror bestaat. In 2020, toen in Indonesië net als elders het bioscoopbezoek tanende was, bleef horror onverminderd populair. Zes van de twintig bioscoophits behoorden vorig jaar tot het griezelgenre – van eigen makelij welteverstaan.

Voorlopig hoogtepunt is de Indonesische Oscarinzending van Joko Anwars jongste film Impetigore, over twee vrouwen in een jungledorp die worden geteisterd door spookverschijningen. De film belandde niet bij de laatste genomineerden, maar de inzending maakt duidelijk hoe serieus Indonesië horror neemt als vertegenwoordiger van de eigen filmcultuur.

Impetigore Beeld
Impetigore

Intussen is een groeiend publiek in het buitenland de Indonesische horrorfilm aan het ontdekken, via festivals en streamingplatforms vooral. Tijdens het Imagine Film Festival, doorgaans elk voorjaar in de Amsterdamse bioscoop Eye en nu in een volledig digitale editie, wordt tot en met 17 april speciale aandacht aan het genre besteed.

Een belangrijke kracht van de Indonesische horrorfilm is de invloed van folklore en geestverhalen en de manier waarop die verhalen aan bijzondere locaties worden gekoppeld. Het overwoekerde dorp in Impetigore is in deze films haast een zelfstandig personage. (Er werd gefilmd in een in 1941 gebouwd dorp voor lokale arbeiders in dienst van de Nederlandse kolonisator.)

In een recent stuk van het magazine Nikkei Asia over de nieuwe filmgolf telt regisseur-scenarist Anwar 44 verschillende typen geestverschijning binnen de landsgrenzen. Hij herinnert zich hoe zijn moeder hem vroeger in het gareel hield door met geesten te dreigen. ‘Als ik stout was, zei ze, zou ik worden ontvoerd door een geest met grote borsten. Die hield me dan net zo lang onder haar boezem verborgen tot ik dood zou zijn.’

Horror, altijd al een genre waarin verborgen angsten in het onderbewustzijn naar het oppervlak worden gebracht, houdt die angsten in de Indonesische variant zo dicht mogelijk bij huis.

Satan's Slaves Beeld
Satan's Slaves

Kijk met die blik naar Anwars filmhit Satan’s Slaves en het onbestemde voorgevoel van het jongetje naast het graf van zijn zojuist overleden moeder is opeens volkomen vanzelfsprekend. Al tijdens de begrafenis, nog voor ze begint te spoken, staat het joch te piekeren: ‘Wat als ze wakker wordt?’

Een diepere duik in de Indonesische geschiedenis leert hoe het einde van het regime van president Soeharto (1966-1998) ook het einde betekende voor de strenge regels waaraan horrorfilms moesten voldoen. Een verplicht terugkerend personage in griezelverhalen was de kyai, een islamitische geestelijke die met Korancitaten korte metten maakte met bovennatuurlijk gespuis.

Katinka van Heeren, een in Jakarta geboren filmonderzoeker, beschrijft in haar boek Contemporary Indonesian film; Spirits of Reform and Ghosts from the Past (2012) hoe horror zich uiteindelijk van die ketenen wist te bevrijden. Religie werd naar de achtergrond verbannen of geheel verdreven, in de Indonesische horror na de eeuwwisseling.

Maar Joko Anwar laat het religieuze dna van het genre in zijn remake van Satan’s Slaves onverbloemd terugkeren. ‘Huizen waarin niet wordt gebeden worden eenvoudig bezet door satan’, horen we in zijn film uit de mond van een geestelijke. Als blijkt dat de spookmoeder eigenlijk een welwillende boodschap wil overbrengen, ontpopt Satan’s Slaves zich in aanloop naar een bloederige finale zelfs als een soort spiritueel pleidooi. Het kan soms geen kwaad om naar geesten te luisteren, hoe griezelig ze in eerste instantie ook lijken te zijn. Mogelijk valt er iets van ze te leren.

The Queen of Black Magic Beeld
The Queen of Black Magic

Hetzelfde motief keert terug in het door Anwar geschreven en Kimo Stamboel geregisseerde The Queen of Black Magic, dat ook een plek kreeg in het Imagine-programma.

Voor wie het wil zien, zijn de geesten in de moderne Indonesische horrorfilm soms ook metaforen voor een land dat trauma’s uit het verleden in de ogen tracht te kijken. In het gelaagde Mangkujiwo van Azhar Kinoi Lubis (te zien in Imagine) wordt expliciet gerefereerd aan een gebeurtenis tijdens de Nederlandse bezetting. Oók een voornaam ingrediënt voor nationale horror.

Geesten en Demonen in de Indonesische genrefilm  Mangkujiwo op het Imagine Film Festival Beeld
Geesten en Demonen in de Indonesische genrefilm Mangkujiwo op het Imagine Film Festival

Online en on demand

Het Imagine Film Festival beleeft dit jaar van 7 tot 17 april een volledig digitale editie. De films met een ‘on demand’-stempel in het programma zijn vanaf een aangegeven datum en tijdstip gedurende 48 uur beschikbaar. Goed nieuws indien u Nuevo orden (New Order) van Michel Franco wil inhalen, de bekroonde film over een militaire staatsgreep in Mexico. Ook erg goed: Possessor, gestileerde horror van Brandon Cronenberg, die de naam van zijn vader David eer aandoet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden