Spion uit roeping

Dariusz Jablonski maakte een documentaire over de Poolse kolonel Ryszard Kuklinski die tijdens de Koude Oorlog spioneerde voor de CIA....

Spionageverhalen spreken tot de verbeelding. Er hangt een sfeer van opwinding, mysterie en glamour omheen, gevoed door vele films waarin elegante mannen en zwoele dames elkaar staatsgeheimen proberen te ontfutselen.

De werkelijkheid is een stuk grimmiger. Dat bewijst War Games and the Man Who Stopped Them, de openingsfilm van het IDFA 2009. De documentaire van Dariusz Jablonski, die in 1998 de Joris Ivens Prijs won voor zijn film Fotoamator, vertelt het verhaal van Ryszard Kuklinski, een Poolse kolonel die tijdens de Koude Oorlog tot de belangrijkste informanten van de Amerikaanse inlichtingendienst behoorde.

Hij ondertekende zijn rapporten met ‘Jack Strong’ of ‘de Poolse Viking’. Hij maakte gebruik van technische snufjes, zoals een piepkleine camera die in een aansteker paste. Als spion behoorde hij tot de top: hij bezorgde de Amerikanen meer dan 40 duizend pagina’s met belangrijke informatie.

Maar Ryszard Kuklinski (1930-2004) was geen James Bond. Hij was een bescheiden man, klein van stuk, introvert en zwijgzaam. Voor hem geen champagne, geld en mooie vrouwen. Terwijl hij voor de CIA werkte, riskeerde hij dagelijks zijn leven achter het IJzeren Gordijn.

Kuklinski werd nooit door de Amerikanen betaald; hij was spion uit roeping, niet om er rijk van te worden. Zijn motief was simpel: hij wilde een vrij Polen, dat niet bestuurd werd vanuit Moskou, en niet in de frontlinie lag bij een eventueel conflict tussen het Oostblok en het Westen. De enige mogelijkheid om dat te voorkomen, dacht hij, was door de NAVO te helpen.

Volgens sommigen heeft hij een Derde Wereldoorlog voorkomen. De Koude Oorlog is de geschiedenis ingegaan als een periode van gewapende vrede, maar die vrede stond regelmatig op het spel. Kuklinski wist hoe gemakkelijk het mis kon gaan, en hij wist hoezeer zijn eigen land daarvan het slachtoffer zou worden. Gestationeerd in het hoofdkwartier van het leger van het Warschaupact had hij toegang tot waardevolle strategische informatie.

Het begon allemaal met een bootreis. Samen met zijn zoon Bogdan en enkele collega’s uit het Poolse leger zeilt Kuklinski in 1972 door West-Europa. Geschokt door de inval van de Sovjet-Unie in Tsjechoslowakije en het bloedige neerslaan van een Poolse staking, koestert hij geen illusies meer over het communisme. In het Duitse Wilhelmshaven doet hij een brief op de post, gericht aan de Amerikaanse ambassade in Bonn. In gebrekkig Engels schrijft hij dat hij het Amerikaanse leger van informatie wil voorzien.

Vanuit Amsterdam belt Kuklinski naar de Amerikaanse ambassade. Twee ontmoetingen met een CIA-agent volgen, in Den Haag en in Rotterdam. Daarmee is de basis gelegd voor een operatie die negen jaar zal duren. Kuklinski stelt de Amerikanen op de hoogte van gedetailleerde Sovjet-plannen om West-Europa binnen te vallen, en haalt zo de mythe onderuit dat het beleid van het Warschaupact vooral defensief zou zijn.

Te hoog in rang om verdacht te worden, lukt het Kuklinski jarenlang een dubbelleven te leiden. In 1981 ontdekt de legerleiding dat er informatie is gelekt. Kuklinski moet halsoverkop vluchten, met zijn vrouw en twee zoons, die pas op dat moment te horen krijgen dat hij een spion is. Het gezin gaat in Amerika wonen en probeert een nieuw leven op te bouwen. Dat is niet eenvoudig: Kuklinski spreekt de taal niet en kan niemand vertrouwen. Zijn identiteit moet geheim blijven.

Na de val van de Muur in 1989 verwacht Kuklinski snel gerehabiliteerd te worden door het nieuwe Poolse regime, maar dat valt tegen. In 1984 is hij, in absentia, door een militair gerechtshof ter dood veroordeeld. Het vonnis blijft nog jarenlang van kracht. Pas in 1998 kan Kuklinski voor het eerst weer zijn geboorteland bezoeken, maar populair is hij dan nog steeds niet.

De Polen zijn verdeeld. Velen zien hem simpelweg als een verrader. Voor anderen is hij een held, die Polen van het communistische juk heeft helpen bevrijden. Maar het grootste deel van de bevolking weet niet precies wie Kuklinski was en wat hij deed – net zoals de rest van de wereld. En dat is iets waar War Games and the Man Who Stopped Them verandering in moet brengen, vindt Dariusz Jablonski.

In de film komt Kuklinski als held uit de bus. Dat was niet de opzet, vertelt de regisseur, aan de telefoon vanuit Warschau. ‘Ik vertrouwde het niet. Er deden zo veel verhalen over hem de ronde. Hij zou een dubbelspion zijn geweest voor de KGB, hij zou heel veel geld hebben verdiend. Ik heb alles onderzocht. Mijn film moest de feiten boven water halen.’

Het onderzoek had heel wat voeten in de aarde. Duizenden documenten van de CIA en uit Russische en Poolse militaire archieven, tot dan toe achter slot en grendel, moesten worden vrijgegeven op speciaal verzoek van de regisseur, die daarvoor advocaten inhuurde. Hij moest CIA-agenten overhalen om mee te werken, net zoals de kopstukken uit het Poolse en Russische leger, en voormalige Poolse regeringsleiders als Jaruzelski en Walesa. Jablonski wilde beide zijden aan het woord laten – anders had zijn documentaire geen zin.

En dan was er nog Kuklinski zelf. Zes jaar lang weigerde hij geïnterviewd te worden. ‘Ik wil geen film, ik hoef mijn verhaal niet te vertellen, ‘ zei hij tegen Jablonski. Net toen de regisseur de ex-spion na tal van brieven, telefoongesprekken en een persoonlijk bezoek zover had gekregen om toch mee te werken, overleed Kuklinski.

‘Het zette alles op zijn kop’, vertelt Jablonski. ‘ Ik had er zoveel jaar van mijn leven in gestopt, dat ik besloot om dan in elk geval de herdenkingsdienst te filmen. Vanaf dat moment liep het een beetje uit de hand. Zijn weduwe vroeg me om de urn met zijn as mee te nemen, samen met die van zijn overleden zoon.’

Het leidde ertoe dat Jablonski zelf een prominente rol speelt in zijn film – iets wat hij nooit van plan was geweest. ‘Zo ben ik niet, ik verschuil me liever achter de camera. Maar ik moest de kijker de waarheid laten zien: dat ik steeds meer betrokken raakte bij het verhaal van Kuklinski.’

Met interviews, animaties in de vorm van een computergame, persoonlijke reportages en talloze fraai bewerkte foto’s en archiefbeelden werd War Games and the Man Who Stopped Them een uitputtend verslag van Kuklinski’s levenswerk. Jablonski probeerde de onderste steen boven te halen, en kwam niets tegen dat wees op andere dan ideologische motieven.

Dat blijft moeilijk te geloven, vindt de regisseur. Wat brengt iemand ertoe zijn leven – en dat van zijn geliefden – in de waagschaal te stellen? ‘In mijn ogen kwam hij van de maan, zoals de kleine prins uit het boek van De Saint-Exupéry,’ zegt Jablonski. ‘Hij zag wat anderen niet zagen, of niet wilden zien.’

De prijs die hij daarvoor moest betalen, was hoog. Kuklinski bleef tot zijn dood terugverlangen naar zijn geboorteland, het land dat hij misschien redde, maar dat hem weinig dankbaar was. In 1994, binnen zes maanden tijd, kwamen zijn beide zoons om het leven bij ongelukken waarvan de toedracht tot nu toe onduidelijk is.

Was het de lange arm van de KGB, die hem zijn hoogverraad nooit vergeven heeft? Niemand wil het ronduit zeggen. Ook Jablonski kan er, na zijn jarenlange onderzoek, geen uitspraak over doen. ‘Dat blijft iets tussen de CIA en de KGB. Ik heb vele deuren weten te openen, maar ik wist dat ik een keer tegen de muur zou lopen. En deze deur blijft, denk ik, voor altijd gesloten.’

Kuklinski zelf dacht het te weten. Hij geloofde niet dat het ongelukken waren. De dood van zijn zoons ontnam hem zijn laatste strijdlust. ‘Ik ben op’, zei hij tegen Jablonski, kort voordat hij door een herseninfarct overleed. ‘Het interesseert me niet wat mensen van me vinden. Laat de geschiedenis over mij oordelen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden