Spinvis onder de mensen

In zijn eentje op een zolderkamer maakte Erik de Jong - Spinvis - zijn debuutcd. Toen hij na lang aandringen ging optreden was het met een band eigenzinnige muzikanten....

Het leek een vrolijke dag te gaan worden, dinsdag 25 november. De bus waarmee Erik de Jong met zijn eigen Spinvis ensemble naar België zou afreizen stopte 's ochtends nog even in IJzendoorn bijTiel om gitarist Walter de Jong op te pikken. De vader van Spinvis was jarig en stond zijn zoon Erik in pak op te wachten. Er werd gezongen, en gelachen. De stemming was goed. De show in Antwerpen was een paar dagen eerder goed bevallen, iedereen had zin in Gent.

Maar ergens tussen Breda en Antwerpen voelde Erik, die achter de bestuurder, labelbaas en tourmanager van Spinvis Ferry Roseboom, zat dat een achterwiel haperde. 'Er was geen houden aan'. De bus vloog tegen het vangrail en sloeg om. Na een stilte: 'Een goed ding zo'n vangrail, wist je dat? Je stuitert een beetje terug, dat geeft een mooi geluid.'

De schade leek mee te vallen. Een voor een klauterde de Spinvis-leden uit het ingeslagen voorraam. 'Iedereen behalve vader', herinnert De Jong zich met afgrijzen. 'Die lag onbeweeglijk met zijn arm open. Hij klaagde over pijn in zijn borst, en ik schrok me dood want vader is hartpatiënt.'

De ambulance kwam vlot, en hup, iedereen naar het ziekenhuis. Pianist Han Reiziger was er na Walter de Jong (die een huidtransplantatie onderging) met een gebroken rib het ergst aan toe. Bovendien zou zijn in België woonachtige dochter die middag de schrik van haar leven krijgen toen ze op de radio hoorde dat Spinvis verongelukt was. Studio Brussel vervolgde de mededeling fijntjes met een liedje van Spinvis, Voor Ik Vergeet.

De Jong: 'Ze hadden hun necrologie al klaar. Ineens waren we geschiedenis. Het had nog heel wat voeten in de aarde om iedereen ervan te overtuigen dat we nog in leven waren.'

Het voorval zette hem wel aan het denken. Over de vlucht die zijn bestaan als Spinvis in een korte tijd genomen heeft, bijvoorbeeld. Eerst was er voorjaar 2002 het door hem na jarenlange huisvlijt in zijn eentje geconcipieerde en alom geprezen debuut. Spinvis werd een fenomeen, geduid met de woorden Nieuwegein en zolderkamer. Ach, een mens moet ergens wonen, en een muzikant ergens spelen. De Jong woont met vrouw en twee kinderen in Nieuwegein, waar hij zijn zolderkamer heeft ingericht als studio.

De wind verzamelt stemmen en papier

Herfst en Nieuwegein

Een auto en een man en een rivier

Vanaf hier is alles wat het lijkt

Herfst en Nieuwegein

In alles wacht vandaag de eeuwigheid

Altijd samen zijn

De Herfst en ik

(Uit Herfst en Nieuwegein)

De Jong vond het best. Laat hem maar rommelen en de kost verdienen bij de PTT. Optreden? Geen denken aan. Op een podium achter een computer, dat nooit.

De vraag naar optredens bleef. Maar als er toch iets live moest gebeuren, dan zou een andere Spinvis zich presenteren. Bij voorkeur een groot orkest. De muzikanten moesten van een zo divers mogelijke pluimage zijn. 'Mensen die hun hele leven al een bepaald soort muziek maken, en al improviserend een eigen stempel kunnen drukken zoals drummer Louis Debeij of pianist Han Reiziger.' Geen enkel liedje zou klinken als op de plaat.

En zo geschiedde. Negen muzikanten bevat het ensemble, dat nu anderhalf jaar onderweg is. Spinvis heeft zijn band geformeerd met maar een doel: een groot optreden verzorgen tijdens Crossing Border 2002.

Het samenkomen van de band, de repetities, het uitwerken van alle arrangementen (De Jong: 'sorry, maar die blauwe maandag op het conservatorium hielp echt niet. Gelukkig had ik een handig computerprogramma'), dat alles staat gedetailleerd vastgelegd op de dvd die deze week samen met een cd met nieuw werk en live-opnamen onder de titel Nieuwegein Aan Zee is uitgebracht.

In de door Hans Kok consciëntieus samengestelde film laat Erik de Jong zich een keer ontvallen dat hij verwachtte dat al die verschillende muzikanten een speciale spanning zouden veroorzaken. 'Een raar soort wrijving van elementen die niet bij elkaar passen.' Maar wat gebeurde? 'Ze werden vrienden, godverdomme'.

De aanbiedingen bleven komen. Hadden ze in Nederland gespeeld, kwam België weer met een verzoek voor een tournee. Leuk natuurlijk, maar het gaf De Jong ook een nieuw gevoel van verantwoordelijkheid. Er moest ook weer een nieuwe plaat worden gemaakt, en dat doet hij net als voorheen, toch gewoon alleen. Hoe leuk het optreden ook is, en hoe dierbaar het gezelschap hem is geworden, vanaf 1 januari zou het even afgelopen zijn.

'Toen we vorig jaar op het festival Crossing Border stonden, dachten we achteraf allemaal: ja, het was leuk, maar dit kunnen we veel beter. Iedereen wilde door, dus ga je door. Nu zou de show in Utrecht, in Vredenburg, op 17 december het laatste optreden worden, maar we willen dat optreden in Gent nog inhalen, en zo is er altijd wat.'

Zijn bandleden vinden het maar wat leuk, het zijn immers beroepsmuzikanten die niks liever willen dan spelen, hoe voller de agenda hoe beter. Maar voor De jong is het allemaal nog wat onwennig. 'Opnemen en uitvoeren zijn twee heel verschillende zaken. Ik heb altijd gedacht dat optreden niks voor mij was. Vroeger speelde ik wel in bandjes, maar als drummer of bassist. Nu ben ik frontman en daar heb ik nog altijd moeite mee.' Kijken naar zichzelf op de dvd doet hij dan ook liever niet. 'Het is toch een uitvergroting van je ergste vermoedens. Je hoopt dat het meevalt, maar nee, dat doet het niet, je kunt geen kant op. Wat ik zie is niks meer dan ikzelf ben, en dat stoort me toch.'

Toch is er sinds de filmopnamen iets veranderd, vindt hij. Waar De Jong vroeger timide, bijna verontschuldigend op het podium stond, is er sinds kort, al weet hij niet precies vanaf wanneer, iets in hem 'opengegaan' op het podium. 'Er is echt iets doorbroken de laatste tijd. Ik sta er anders en voel me anders. Ik loop te schreeuwen en te springen en fok mezelf en de band op. Daar heb ik ineens lol in, en dat is beslist nieuw, mezelf op het podium steeds zorgelozer voelen. Vroeger was ik veel te geconcentreerd.'

Hoe leuk ook, optreden is toch vooral ijdelheid, en levert artistiek niks op, vindt De Jong. Het gaat er om momenten, in het componeren niet. En de kritiek dat de muziek van Spinvis wel mooi is, maar dat De Jong niet kan zingen, daar zit, vindt hij, wel wat in. 'Ik ben nu 42 en het heeft niet voor niks zo lang geduurd voordat ik het aandurfde mijn stem te laten horen. Het maakt ook niet uit, moest ik leren beseffen, of het mooi klinkt. Er zijn al zoveel mensen die wel mooi zingen. Nee, ik moet het juist stileren. Nog duidelijker slecht zingen om te laten horen dat dat op een bepaalde manier juist heel mooi kan zijn.'

En misschien komt het wel door zijn praatzing-stijl dat Spinvis' liedjes vooral droevig zijn. Het bevalt hem niet dat ook de nieuwe liedjes vooral langzaam en in mineur getoonzet zijn. 'Vrolijke liedjes zijn ook leuk, zeg ik dan, maar het kost me moeite daadwerkelijk vrolijke nummers te maken. Ik ken ook eigenlijk niet een vrolijk liedje dat ik werkelijk mooi vind.'

Ik ben een vrouw van 40 met een sigaret

Ik heb een buitenaardse stof in mijn bloed

Ik werd verleden jaar ontvoerd door een

ruimteschip

En sindsdien gaat het met mij niet zo goed

De waarheid is een raadsel en het gaat als volgt:

Het is een goede vriend maar altijd te laat.

(uit Smalfilm)

Thuis in zijn computer heeft hij drie mapjes aangelegd, de eerste, met ideeën, telt vijftig titels, de tweede, met demo's, vijftien en het mapje 'af' herbergt er nu drie. Nee, weer komt er geen normaal mens in voor. 'De meesten gaan weer dood. Spinvis' liedjes gaan niet echt ergens over maar de kunst is de luisteraar er wel om te laten lachen.' Net als zijn grote held Gerard Reve wil Spinvis in een liedje het alledaagse verbinden aan het allerhoogste, en in een geslaagd nummer moet de luisteraar een keer of twee, drie een soort jubelmoment beleven. Door een rare overgang, of een wending in akkoorden. 'De rest van een liedje is slechts entourage om dat moment goed in uit te doen komen.'

De Jong kan die momenten in zijn eigen liedjes probleemloos aanwijzen. Het oprekken van een akkoord onder 'de handen van mijn vader' in Voor Ik Vergeet, of de 'Tic Tac in mijn neus' in datzelfde liedje.

Wat kun je zeggen over Eva?

Ze werd gekust door het lot

Ze kreeg een vriend voor het leven

En een kindje van God

(uit Kindje van God)

De truc is om in de melodie dan een gat te laten vallen waar je mooiste regel precies inpast. 'Dat heb ik van hiphop geleerd, die hebben die truc zo ongeveer uitgevonden.' Lachend: 'Ja, ik weet heus wel wat die jongens doen, hoor. Ik pik van alles wat op. Soms liggen ideeën een eeuwigheid te sluimeren, voor ze worden voltooid. Voor Ik Vergeet bijvoorbeeld. Een opsomming van allemaal dingen. Duurde een eeuwigheid voordat ik tot de essentie kwam: voor ik JOU vergeet natuurlijk.'

Vooral de Belgen lopen weg met zijn teksten. 'Ons publiek daar is heel literair en zit te luisteren van hmmm'. 'Terwijl Nederlanders ons vooral maf vinden. Zo van: goh moet je dat nou zien, al die ouwe lui. En dat vind ik ook wel goed. Het is geen kunst, het is gewoon muziek, daar moet je niet te moeilijk over doen.'

Maar dan kijkt en luistert hij naar de live-opnamen op Nieuwegein aan Zee, en hoe zwaar zijn confrontatie met zichzelf ook uitpakt, het valt hem op hoe goed al die muzikanten toch zijn. 'Zoals Han Reiziger er op los improviseert in Bagagedrager, dat bedenkt hij echt allemaal zelf. Hij gaat weer terug naar zijn Thelonious Monk-tijd, vijftig jaar geleden, lijkt het wel. En adembenemend ook hoe de Turkse saz-speler Cengiz Tutar soleert in In De Staat Van Narcose. Echt iedereen is zo ongelooflijk goed. Ik word daar zelfs een beetje triest van. Want ik moet de band nu gaan loslaten.

'Maar ik kan dit ook niet zomaar wegdoen. Alleen: hoe kan ik dit passen in mijn plannen weer te gaan opnemen? Dat is de grote vraag. Maar ach, het zijn natuurlijk gewoon luxe zeikproblemen.'

Eerst nog die paar optredens, en dan aan het werk, op zolder. 'Ik ga de nieuwe plaat echt hetzelfde aanpakken, nummers die van samples aan elkaar hangen. Ik ga niet nadenken over hoe die live moeten klinken. Het ensemble heeft het nakijken, het is niet anders. Later zien we wel weer. Maar goed was het.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden