Spielbergs meesterschap ontleed in zes facetten

Steven Spielberg meesterverteller - onder die noemer vertoont Eye deze zomer het oeuvre van 's werelds meest geliefde cineast. De filmcritici van de Volkskrant ontleden zijn meesterschap in zes facetten.

Beeld afp

Zijn glaasje water

Meesterschap schuilt niet in nieuwste technieken en hoge budgetten.

Wie was de grootste ster uit Jurassic Park? De T-Rex. Kosten noch moeite werden gespaard om de tyrannosaurus - en andere dino's - met computertechnieken en mechanica tot leven te wekken: de film was in 1993 een doorbraak op het gebied van special effects. Maar Spielbergs allerbeste vondst was een close-up van een glaasje water.

Scène: de elektriciteit is uitgevallen, het is donker. Jongen, meisje en begeleider zitten in een jeep - buiten de neerkletterende regen op het dak is het stil. 'Voelde je dat?', zegt het jongetje opeens tegen zijn zusje.

Dan zoomt de camera in op twee plastic bekertjes water op het dashboard. Thomp hoor je, en het water rimpelt. Thomp, iets luider. Diepere rimpeling. Thomp. Rimpel. Hier komt iets groots aan. Iets gevaarlijks. Iets nieuws. De hele scène - met glansrollen voor geit en toilet - is een briljante manier om een peperdure T-Rex te introduceren. Maar met die rimpeling in het glaasje water benadrukt Spielberg vooral dat meesterschap niet in de nieuwste technieken en hoge budgetten schuilt.

Floortje Smit

Jurassic ParkBeeld EYE Film Instituut Nederland

Retrospective in Eye

Twintig bepalende films uit Steven Spielbergs oeuvre. Plus tien films waaraan de 69-jarige cineast bijdroeg als producent. Aanstaande vrijdag begint (met een vertoning van E.T.) het grote Spielberg-zomerretrospectief in het EYE filmmuseum te Amsterdam. Ook zijn nieuwe Roald Dahl-verfilming The BFG (De GVR) wordt vertoond, vanaf 20/7.

Zijn buitenbeentjes

Iedereen kan een held zijn, is Spielbergs menslievende boodschap.

Spielbergs helden zijn niet per se sterker of slimmer dan de rest, maar gevoeliger, met een beter ontwikkeld moreel kompas. Neem de ontvankelijke Roy (Richard Dreyfus) in het meesterlijke SF-drama Close Encounters of the Third Kind, die signalen oppikt van een buitenaards ras en daarvoor wordt beloond. Zelfs actieheld Indiana Jones is in wezen een nieuwsgierige nerd die ook weleens bang is. Iedereen kan een held zijn, is Spielbergs menslievende boodschap. Superkracht is niet nodig; een open geest en een flinke dosis empathie volstaan.

Wat is het toch fijn dat juist de eenzame, verlegen Elliott, die altijd door zijn stoere oudere broer wordt uitgelachen, de held is in Steven Spielbergs magische klassieker E.T. Een ander kind zou zijn schouders hebben opgehaald over die geluiden in de schuur, maar Elliott vóelt gewoon dat iets of iemand zijn aandacht vraagt. Zoals hij ook aanvoelt dat E.T., het buitenaardse wezen dat in de schuur verstopt blijkt, ondanks zijn onooglijke uiterlijk geen kwaad in de zin heeft.

Telkens weer kiest de regisseur partij voor het buitenbeentje dat de zaken eerder doorziet dan anderen.

Pauline Kleijer

E.T.Beeld EYE Film Instituut Nederland

Interview Steven Spielberg

Een nieuwe kinderfilm. Bor Beekman interviewde meesterverteller Steven Spielberg. Lees het hier.

Zijn debuut

Niks is zo verbluffend als de tussenstop in een wegrestaurant in Duel.

Het is Jaws, maar dan verpakt in een roestige tankwagen. Net zo moorddadig, net zo anoniem: de bestuurder blijft de film lang uit het zicht. Waarom wil hij (het?) een in de woestijn passerende weggenoot (acteur Dennis Weaver) in rode personenauto van de weg rijden? Primitieve, ongemotiveerde moordlust.

Er viel veel op aan Spielbergs oorspronkelijk voor televisie bedoelde, maar naar de bioscoop gepromoveerde lowbudget-snelwegthriller uit 1971, Duel: slim camerawerk, Spartaans-spannende achtervolgingsscènes. Toch is niks zo verbluffend als het middenstuk, waarin de 24-jarige regisseur even een pauze inlast. Een tussenstop in een wegrestaurant: de camera strijkt langs de cowboylaarzen van lunchende mannen - in één paar huist de dader, maar wie? Een verstild vol kwartier (op de originele lengte van 74 minuten) voert een suggestieve mise-en-scène de paranoia op.

En dan stappen we weer achter het stuur.

Bor Beekman

DuelBeeld EYE Film Instituut Nederland

Zijn geduld

De held als figurant in een onafgebroken shot van een minuut.

Waar andere filmmakers na enkele seconden snijden naar een close-up, tegenshot of totaal, toont Spielberg zich een geduldiger man - minstens één significant moment per film. Empire of the Sun, in Eye te zien op 70 mm-formaat, biedt een mooi voorbeeld. Shanghai 1941: de Japanners moeten de stad nog binnenvallen. Met zijn ouders bezoekt de Britse Jim (Christian Bale) een feest; aan het banket bespreken vader en een Chinese diplomaat de escalerende situatie. Jim interesseert zich intussen enkel voor de uitgestalde lekkernijen.

Spielberg en cameraman Allen Daviau tonen het in één shot van een minuut, dat naar links en rechts zwenkt om Jim in beeld te houden maar de mannen centraal stelt. Ook als Jim wegloopt met een volgeladen bord, blijven we bij de volwassenen: Jim is even niet held, maar figurant. Terwijl hij later zelf slachtoffer van de invasie zal worden, wijst de cameravoering op Jims kinderlijke desinteresse - zij het zo fijnzinnig dat het nauwelijks opvalt. Close-ups hadden de scène veel nadrukkelijker kunnen maken; het onafgebroken shot laat de ironie mooi sluimeren.

Kevin Toma

Empire of the Sun

Zijn Spielberggezicht

Het droom-ik-of-gebeurt-dit-echt-effect wordt ook de verwondering van de kijker.

Precies op het moment waarop Elliott (10) in E.T. the Extra-Terrestrial dat aandoenlijk waggelende buitenaardse wezentje voor het eerst ziet, gebeurt het: de camera houdt zijn gezicht drie volle seconden in beeld. Gillen doet hij pas als die drie seconden zijn weggetikt. Eerst toont Spielberg zijn ogen, die per seconde groter worden, omdat ze iets zien dat ze nog nooit hebben gezien. Het droom-ik-of-gebeurt-dit-echt-effect.

Een verteltechniek die door critici het Spielberggezicht is gedoopt - de paar tellen voor en tijdens de eerste onthulling van de witte haai in de branding, de dinosaurus in het dinopark, de knuffelalien in het maïsveld, noem ze maar op. De verwondering van de personages die worden geconfronteerd met het ongelofelijke, wordt bij Spielberg ook onze verwondering, nog voor de duurste special effects uit de kast zijn gehaald.

Berend Jan Bockting

Elliot in E.T.

Zijn grotere boot

Vermaarde quote uit Jaws werd op de set al voortdurend gebruikt.

Bij een verkiezing van filmtijdschrift Hollywood Reporter eerder dit jaar eindigde de quote uit Jaws op de derde plaats van de Hollywood's Top 100 Movie Quotes (met alleen Bogart en Gable voor zich, zoek maar op). Roy Scheider zit achteloos op het achterdek terwijl hij bloedig vlees in de oceaan gooit, lokmiddel voor de witte haai, die we nog steeds niet hebben gezien. De haai duikt op. Scheider loopt, wankelt, naar achteren de stuurhut in. En zegt tegen kapitein Robert Shaw, komt-ie, 'You're gonna need a bigger boat'. Het is niet alleen binnen films een van de meest geciteerde quotes, de 'bigger boat' kan rustig niet haai-gerelateerd worden gebruikt voor elke situatie waarin de voorbereidingen tekort lijken te schieten.

Jarenlang werd de regel toegeschreven aan de improviserende Scheider, maar scenarist Carl Gottlieb vertelde in hetzelfde Hollywood Reporter onlangs hoe de uitdrukking op Spielbergs set al voortdurend werd gebruikt, aangezien de boot die op de set werd gebruikt om het drijvende werkplatform in bedwang te houden, inderdaad te klein was. Scheider gebruikte de regel in een aantal scènes, maar in de montage heeft deze ene keer het gered. En daarmee werd filmgeschiedenis geschreven.

Mark Moorman

Jaws
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden