AnalyseSpiderman

Spider-Man blijft bij protesten tot de verbeelding spreken

De demonstrant die wil opvallen in de menigte hult zich in het kostuum van stripheld Spider-Man. Het afgelopen jaar dook hij op van Los Angeles tot Hong Kong en Rio de Janeiro. Hij is meer dan een vermomming: zijn kracht en eenvoudige afkomst spreken aan.  

Ricardo Rosello in San Juan, Puerto Rico, 15 juli 2019Beeld EPA

Beelden van bomvolle straten in Santiago verschenen in oktober in het nieuws: wekenlang gingen honderdduizenden Chilenen de straat op om te protesteren tegen de enorme welvaartverschillen in het land. Scrollend langs de foto’s zagen we mensen zwaaien met vlaggen, auto’s in de fik steken, schreeuwen, protestborden omhoog houden waarmee ze verandering eisen. En toen dook een onverwachte verschijning op: Spider-Man.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

Spider-Man is een van de beroemdste personages ter wereld – een van de weinige figuren die vrijwel iedereen op aarde direct zal herkennen. Sinds 2002, toen de filmstudio van Sony de rechten van het personage opkocht, is hij elf keer opgedoken in grote films – acht keer als hoofdpersonage en nog drie keer als onderdeel van superheldengroep The Avengers. Ook is hij de hoofdrolspeler in tientallen videogames.

Hij is al ruim vijftig jaar oud, en toch lopen er ook tegenwoordig nog kleine kinderen rond in Spider-Man-pyjamaatjes. Maar wat doet een stripboeken- en filmheld bij een grimmig protest?

Een Spider-Man in Mong Kok, Kawloon, Hongkong, 25 oktober 2014.Beeld Getty

Niet alleen bij de Chileense protesten dook Spider-Man op. Ook in Los Angeles, Caracas, Edinburgh, Hongkong, Jakarta, Rio de Janeiro en nog tientallen andere demonstraties in landen over de hele wereld was de afgelopen jaren een Spider-Man te vinden. Hij demonstreerde tegen bezuinigingen, voor democratie, tegen politiegeweld en voor betere elektriciteitsvoorzieningen.

Het is geen afgesproken werk, er is geen internationale vereniging. Het zijn gewone individuen die besluiten om het pak van de superheld aan te trekken naar een demonstratie. Waarom Spider-Man? En wat voor persoon zou er achter zo’n masker zitten?

We hebben Spider-Man al een tijd terug eens als demonstrant gezien. In 2005 ketende een man in Spider-Man- kostuum zich vast aan een brug bij Nijmegen. Die Spider-Man was onderdeel van Fathers 4 Justice: een beweging waarbij vaders in kostuums van superhelden demonstreerden voor het recht op voogdij voor hun kind. Tussen 2004 en 2005 waren er in kranten koppen te lezen als ‘Spider-Man veroorzaakt file’ en ‘Batman slaat weer toe’.

Ongetwijfeld een belangrijke reden: zo’n pak trekt de aandacht. Dat er veel foto’s zijn te vinden, heeft er ook mee te maken dat fotografen opvallende plaatjes zoeken. Fathers 4 Justice maakten hiervan bewust gebruik, vertelde ‘Batman’, de voorzitter van de Nederlandse variant van Fathers 4 Justice, in 2005 aan het AD: ‘Oubollig actievoeren heeft geen zin meer, daarmee vang je de aandacht niet.’ Maar zijn verschijning als superheld betekende ook een ontsnapping aan een gevoel van machteloosheid. ‘Voor een kind is papa immers de grootste superheld.’

Een Spider-Man in Den Bosch, 17 februari 2015.Beeld ANP

Je kan het eigenlijk niet los zien van de symboliek van de superheld, zegt docent aan de Universiteit Utrecht Dan Hassler-Forest, expert in popcultuur en politiek en comics-kenner. In de afgelopen decennia heeft hij meer fictieve figuren zien opduiken bij demonstraties. ‘Je ziet duidelijk een link tussen de politieke boodschap van het personage en het statement dat mensen proberen te maken.’

In 2005 kwam de film V for Vendetta uit, over een dystopische wereld waarin Groot-Brittannië wordt geregeerd door een totalitaire regering onder leiding van een fascistische partij. De held V, gebaseerd op de Engelse volksheld Guy Fawkes, is een anarchist die het parlement wil opblazen. Hij draagt een opvallend masker: een wit mannengezicht met een snor en een brede glimlach. De film sprak zo tot de verbeelding dat de hacker-activisten van Anonymous zich het masker toeëigenden, en het duikt sindsdien nog steeds wereldwijd op bij protesten.

In 2018 werd er in onder andere de VS, Argentinië en Groot-Brittannië geprotesteerd tegen het beperken van vrouwenrechten, zoals abortus. Het jaar ervoor was de dystopische tv-serie The Handmaid’s Tale uitgekomen, waarin vruchtbare vrouwen worden gedwongen slaaf te worden met de taak alleen kinderen te baren. Groepen demonstrerende vrouwen kozen de iconische rode mantels en witte kappen uit de serie om zonder woorden een boodschap over te brengen.

Een Spider-Man in Hongkong, 1 juli 2019.Beeld EPA

Die symboliek is er volgens Hassler-Forest bij Spider-Man ook. Alleen al zijn beroemde motto: with great power comes great responsibility. Geestesvaders Lee en Ditko schreven de uitspraak toe aan Peter Parkers oom Ben, die Peter daarmee voor zijn dood leerde dat zijn buitengewone krachten hem verplichten mensen te helpen waar hij kan. Hassler-Forest: ‘In de verbeelding van Spider-Man draait het om de vrijheid die je hebt als individu, en de morele verantwoordelijkheid die je daardoor moet nemen.’

Daarmee is het motto dat grote macht grote verantwoordelijkheid met zich meebrengt niet alleen inspiratie, maar ook aanklacht: tegen een persoon die macht heeft, en die macht alleen voor egoïstische redenen inzet. In Edinburgh en Los Angeles protesteerde Spider-Man tegen de Amerikaanse president Donald Trump. In New York demonstreerde de held tegen de Braziliaanse president Jair Bolsonaro. In Venezuela kwam hij in opstand tegen nationaal leider Maduro. En de protesten in Puerto Rico van afgelopen juli, waarin ook een Spider-Man meeliep, waren gericht op inmiddels ex-gouverneur Ricky Rossello.

Maar wat Spider-Man als superheld mogelijk nog bijzonderder maakt, is dat hij, zijn krachten daargelaten, eigenlijk heel gewoon is. Hassler-Forest: ‘In tegenstelling tot bijvoorbeeld Bruce Wayne, het alter ego van Batman en een miljardair, is Spider-Mans alter ego Peter Parker zelf een normale jongen die worstelt met het leven.’ Parker heeft het moeilijk op school, hij moet allerlei bijbaantjes hebben om rond te komen, het is moeilijk om een vriendinnetje te krijgen. Zijn ouders zijn overleden, en hij woont bij zijn oom Ben en tante May – kwetsbare, oudere mensen die hij wil beschermen. Hassler-Forest: ‘Daarom kan iedereen zich op persoonlijk niveau tot hem verhouden.’

Bij de demonstraties in Chili tegen de grote welvaartsverschillen in het land, poseerden twee Spider-Men zij aan zij. Ze hielden borden vast: ‘We hebben niet allemaal een meneer Stark om ons te helpen’, stond op het ene – een verwijzing naar de film Avengers Endgame, waarin de overigens schatrijke Tony Stark oftewel Iron Man zijn protegé Spider-Man redde. Op de ander stond: ‘We hebben allemaal een tante May om voor te zorgen.’

Een Spider-Man hand in hand met Snoopy in New York, 9 maart 2011.Beeld FilmMagic

Die combinatie van kracht en kwetsbaarheid van Spider-Man is wel waar de fascinatie voor Spider-Man begon voor Angel Ruiz. Ruiz is de Spider-Man die bij de protesten in Puerto Rico in juli vorig jaar meeliep. Hij voelt zich al vanaf zijn tienertijd verbonden met de held, vertelt hij in goed Engels met stevig Spaans accent aan de telefoon. Hij werd gepest op school, voelde zich alleen; zijn moeder was schizofreen, zijn vader een alcoholist, die overleed toen Ruiz 15 was. ‘Elke avond zat ik te tekenen om kalm te worden – Batman, de Ninja Turtles, en vooral Spider-Man. Peter Parker had het ook moeilijk op school en hij had geen ouders meer. Zijn verhaal leek zo op mijn leven.’

Ruiz deed het Spiderpak zes jaar geleden voor de grap aan op een Halloweenavond in het restaurant waar hij werkte. ‘Mensen vonden het geweldig. Kijk, Spider-Man!, riepen ze. Ze maakten filmpjes en gingen met me op de foto.’ Hij vond het zo’n mooie ervaring, dat hij nu nog regelmatig in het pak optreedt als straatartiest in San Juan. In tegenstelling tot Peter Parker houdt Ruiz zijn identiteit niet geheim: hij deelt foto’s van zijn optredens tijdens protesten op Instagram.

In 2016 liep hij voor het eerst als Spider-Man mee bij de jaarlijkse 1 mei-protesten. De respons overtrof zijn verwachtingen. ‘Je kan je niet voorstellen hoe goed het voelde, die eerste keer: mensen die naar me lachten en juichten en riepen dat ze in me geloofden. Ik denk dat mensen me zagen en dachten: dat is onze vechter. Dat is onze held.’ Foto’s van zijn aanwezigheid als Spider-Man stonden in kranten als The Guardian en The New York Times. En dat terwijl hij zelf zegt dat hij ‘just another Puerto Rican guy’ is die een pak aantrok.

Sinds die eerste keer protesteren in 2016 mist de Puerto Ricaanse Spider-Man geen enkel nationaal protest meer. ‘Ik voel de plicht om mensen te inspireren als ik dat kan. Ik heb geen echte superkrachten, maar ik kan wel een symbool zijn. Ze verwachten me. Ik ga ze niet teleurstellen.’

Een Spider-Man in Damietta, Egypte, 17 juni, 2008.Beeld AFP

Stan Lee

Fictieve superhelden die protestanten in de echte wereld inspireren: Stan Lee, Spider-Mans bedenker, zou het waarschijnlijk prachtig hebben gevonden. Zijn Spider-Man-verhalen zaten al vanaf zijn creatie in 1962 vol met symboliek over engagement – hij wilde jonge stripboeklezers vooruitstrevende standaarden van sociale rechtvaardigheid bijbrengen en had een hekel aan discriminatie.

In 2011 kreeg Spider-Man een officiële opvolger in de stripboeken: de half Afro-Amerikaanse, half Puerto-Ricaanse tiener Miles Morales. Lee was niet de bedenker van Morales, maar heeft het personage voor zijn dood wel zijn goedkeuring gegeven. Er is inmiddels zelfs een Spider-Woman.

Dat de superheld mensen wereldwijd inspireert het pak aan te trekken, past precies bij Lees filosofie. Het Spiderpak bedekt iemand van top tot teen, en dat heeft een groot voordeel, zei Lee ooit: ‘Iedereen die Spider-Man leest, waar ook ter wereld, zich kan voorstellen dat hij zelf de persoon in het kostuum is.’

Superhelden en de tijdsgeest

De klassieke superhelden zijn al oud – de gouden eeuw van de strips speelde zich af tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Superman werd in 1938 bedacht, Batman in 1939. Volgens stripboekauteur Art Spiegelman was het geen toeval dat ze in die periode populair werden. In Britse krant The Guardian schreef hij onlangs dat superhelden werden gevormd door de opkomst van het fascisme – veel Amerikaanse striptekenaars waren Joodse immigranten. Ze bedachten ‘mythische, bijna goddelijke redders’ waarmee lezers konden ontsnappen aan de harde realiteit. Op de eerste cover van de strip Captain America plant de held een vuist in het gezicht van Hitler. Een nieuwe gouden tijd van superhelden brak begin deze eeuw aan met films over Spider-Man, X-Men, Batman, en nu de immens populaire Avengers-serie. Spiegelman ziet overeenkomsten tussen die tijd en het heden – het ‘dreigend internationaal fascisme’ en een nasleep van de economische crisis in 2008. Superhelden zijn volgens de stripkenner misschien wel het perfecte escapisme in moeilijke tijden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden