Spelen met de Bom

Klassieke vragen bespringen de bezoeker die deze dagen Kopenhagen verlaat, het in Engeland met lof overladen toneelstuk van Michael Frayn waarmee het Noord Nederlands Toneel door het land toert....

Martijn van Calmthout

Waarom bouwden de nazi's in de Tweede Wereldoorlog geen atoombom? Hadden ze niet begrepen dat de net ontdekte kernsplijting bruikbaar was in een superwapen? Of wisten de Duitse geleerden donders goed wat ze in handen hadden, maar hielden ze het stil voor hun duistere broodheren?

En wat moest de meest vooraanstaande Duitse natuurkundige van dat moment, Werner Heisenberg, begin 1941 in het door de Duitsers bezette Kopenhagen, op bezoek bij zijn oude mentor Niels Bohr? Probeerde hij de Deen uit te horen over de Amerikaanse en Britse inspanningen op het gebied van de kernsplijting?

De Brit Michael Frayn, momenteel genomineerd voor de prestigieuze Bookerprize met een ander stuk dan Kopenhagen, grijpt de schimmige episode aan voor een toneelstuk dat niet zozeer over natuurkunde gaat, alswel over menselijke twijfels en tekorten. Zijn stuk geeft geen eenduidig antwoord op alle vragen rond de Duitse bom. Het biedt, zoals kunst wel kan en geschiedschrijving niet, mogelijke scenario's voor de gebeurtenissen in de jaren veertig.

In Kopenhagen ontmoeten Niels en Margrethe Bohr na hun dood Werner Heisenberg in een poging eindelijk helderheid te krijgen over Heisenbergs motieven bij zijn bezoek in 1941. Dat leidt tot lange, zoekende gesprekken, waarin tal van opties worden opgeworpen en weggewuifd.

Frayn kan spelen met het materiaal omdat er geen weerslag bestaat van de gesprekken in 1941. Sterker, na de oorlog konden Bohr en Heisenberg het niet eens worden over wat er destijds was gezegd en met welke intenties.

Dat is vooral jammer omdat juist dát gesprek licht had kunnen werpen op de ware betrokkenheid van Heisenberg, een van de briljante architecten van de quantumtheorie in de jaren twintig, bij een Duits kernwapenprogramma. Historici zijn het ook daarover niet eens.

Frayn is geen historicus, hij zoekt de menselijke dramatiek. Heisenberg, suggereert hij, bezocht Bohr gewoon als triomfantelijke leerling die de meester voorbij is gestreefd in macht en dat wil weten ook. Om op te scheppen over zijn positie binnen de Duitse wetenschap, maar tegelijk ook om aan te geven hoe hij het nazi-regime met zijn scherpe geest en hoge moraliteit aan het lijntje weet te houden. Opschepperij, dus.

Mogelijk, aldus Frayn, was de ontmoeting tussen beide natuurkundigen vooral een opeenstapeling van misverstanden en overhaaste conclusies. In het stuk vraagt Heisenberg in deze variant tijdens een wandeling door het park aan Bohr of hij vindt dat een fysicus het morele recht heeft te werken aan de praktische exploitatie van atoomenergie. De Deen is geschokt door de vraag, concludeert dat Heisenberg aan de bom werkt, en breekt het gesprek direct af.

Gebeurd of niet, deze gang van zaken loopt uit op de verzoening die Bohr en Heisenberg in werkelijkheid na de oorlog nooit hebben bereikt. Bohr (hij stierf in 1962) begrijpt dat Heisenberg hem impliciet wil waarschuwen dat Duitsland aan de Bom werkt. Hij houdt zich op de vlakte. Maar daarbij blijft ook cruciale nucleaire kennis onbesproken die mogelijk juist tot een Duits atoombomprogramma zou hebben geleid. Beide mannen geven elkaar de ruimte om geen gewetenswroeging te krijgen.

Cruciaal in het bedenken van een atoombom is het gebruik van zeer hoog verrijkt uranium of plutonium. De historische vraag is of Heisenberg in oorlogstijd al wist hoeveel splijtstof er nodig is voor een bom. Steevast heeft hij het over tonnen uranium, zoals Perrin en Flüge in 1939 hadden uitgerekend, maar daarbij ging het om nauwelijks verrijkt materiaal. Over hoog verrijkt uranium, waarvan slechts een paar kilo nodig is, lijkt hij nooit serieus gedacht te hebben. Misschien omdat hij meende dat daarvan toch nooit genoeg te fabriceren zou zijn. Bohr wist in 1941 zeker beter.

Fictie? In de jaren negentig is het beeld van Heisenberg danig bijgesteld aan de hand van vrijgegeven banden met afgeluisterde gesprekken van Duitse kerngeleerden die in 1945 naar Farm Hall bij Cambridge waren ontvoerd. Vóór die tijd werd het debat overheerst door de visie van de Nederlander Samuel Goudsmit, die vlak na de bevrijding in opdracht van de Amerikanen de Duitse nucleaire kennis in kaart bracht. Heisenberg, oordeelde hij, kon niet verkroppen dat hij niet had doorgrond hoe een atoombom werkte. Achteraf praatte hij de mislukking van het Duitse atoomproject goed met zijn eigen obstructie vanwege gewetensbezwaren.

De Farm Hall-banden nuanceren dat beeld. Heisenberg en de zijnen wisten niet dat ze werden afgeluisterd. Nadat in augustus 1945 het nieuws doordringt van de bom op Nagasaki zijn de Duitsers verbijsterd. Uit hun discussie blijkt dat ze werkelijk nauwelijks begrepen hoe een atoombom werkt. Alleen Heisenberg doorgrondt in korte tijd wat de geallieerden kennelijk tot stand hebben gebracht. Maar zijn schatting van de benodigde splijtstof blijft ook dan fout.

Heisenberg, concluderen vooraanstaande biografen sindsdien, begreep gedurende de oorlog niet hoe je een uraniumbom maakt. Hij probeerde een kernreactor te bouwen die mogelijk ooit plutonium moest gaan produceren. Dat project faalde door ontwerpfouten en geldgebrek.

In grote lijnen is dat ook Frayns suggestie in Kopenhagen. Maar kunst zou geen kunst zijn als niet de antwoorden tegelijk ook de twijfel zouden aanwakkeren. Frayn ontdekt bij zijn research voor het stuk in een memorandum van Albert Speer het verslag van een gesprek tussen deze nazi-leider en Heisenberg. Daarin geeft Heisenberg aan een cyclotron nodig te hebben voor isotopenscheiding, maar dat er in Europa slechts één zwak exemplaar staat, in Parijs.

Dat suggereert volgens Frayn dat Heisenberg de nazi's wel degelijk bewust aan het lijntje heeft gehouden. Want uitgerekend in Kopenhagen, op het instituut van Niels Bohr, stond nóg een cyclotron.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden