Spectaculair circus op klanken van Sjostakovitsj

Ballet, acrobatiek en tango op de klanken van Sjostakovitsj: met de voorstelling Julia in Ahoy wil het Rotterdams Philharmonisch Orkest nieuw publiek aanboren.

De repetities voor het concert Julia in Ahoy.Beeld Mariska Kerpel

Hal 6 van de Ahoy in Rotterdam. In elke hoek wordt gerepeteerd voor de voorstelling Julia, waarin de gelijknamige heldin in steeds wisselende gedaante op zoek gaat naar de ware Romeo.

Vooraan, waar met wit tape de contouren van het denkbeeldige podium zijn afgezet, bewegen dansers een enorm doek op en neer, zodat het op een golvende rivier lijkt. Vlug kruipt een acrobate eronder en danst als de geest van de rivier, die Julia 2 de weg wijst.

Op de productietafel staat Julia 3 met haar armen omhoog, terwijl een medewerker haar zwarte kanten jurk een reepje korter knipt. 20 meter verderop vliegt Julia 4 ongestoord door de lucht als een volleybal, op de vingertoppen van een legertje acrobaten.

Nieuw publiek

De Canadese regisseur Guy Caron, in een zwarte leren jas, holt van Julia naar Julia en geeft aanwijzingen. Onder zijn arm heeft hij een dikke map, waarin per scène gedetailleerd staat opgeschreven wat er op het podium gebeurt, in creatief Engels: 'Julia #2 enter on the cave with the witch.'

Zijn we bij het circus? Een nieuwe musical? Allerminst: Julia, vanavond en morgen te zien in Ahoy, is de nieuwe voorstelling van het Rotterdams Philharmonisch Orkest (RPhO). Met muziek van Sjostakovitsj, De Falla en Prokofjev, maar ook met luchtacrobatiek, ballet en tango.

Het spektakel is het idee van Mike Schäperclaus (41), percussionist en sinds een jaar fulltime in dienst als 'innovator' bij het RPhO. Hij bedenkt nieuwe artistieke concepten voor het symfonieorkest met als doel: nieuw publiek vinden. Voor Julia vroeg hij onder anderen Caron, de voormalig artistiek leider van Cirque du Soleil.

'De muziek gaan we niet vernieuwen', zegt Schäperclaus, 'dat is wie we zijn, daaraan doen we geen concessies. Wat je kunt veranderen is de beleving.'

Nieuwe concertvormen

Een symfonieorkest op het podium van Ahoy, opgeluisterd door vuurwerk en circusartiesten: dit is het orkest in de 21ste eeuw. Julia staat niet op zichzelf. Overal zijn orkesten bezig zich te vernieuwen. Het Koninklijk Concertgebouworkest staat dit jaar op popfestival Lowlands. Het Holland Festival organiseert voor het eerst een prom. Het Muziekgebouw aan 't IJ lanceerde deze maand de smartphone-app Wolfgang, waarmee je tijdens een concert realtime toelichting krijgt op de muziek. Het Nederlands Philharmonisch Orkest speelde De Vuurvogel van Stravinsky en liet er een stomme film bij maken. Om nog maar te zwijgen van de vele lounge-avonden, cocktailconcerten en opvoeringen in roestige loodsen die orkesten in toenemende mate en met wisselend succes organiseren.

Doorgaan op de oude voet, met traditionele concerten waar je niet mag klappen tussen de delen van een symfonie, begint zijn aantrekkingskracht te verliezen. Het veelal oudere publiek ververst niet genoeg en de inkomsten lopen door bezuinigingen op subsidies terug. De gevolgen zijn matig gevulde zalen en jaarverslagen met rode cijfers.

Een stad als Rotterdam staat bovendien voor een grotere uitdaging dan Amsterdam, omdat de bevolking hier jonger is en lager opgeleid is, terwijl juist ouder en hoogopgeleid de concertzaal bezoekt. Schäperclaus moet daarom nieuwe concertvormen bedenken, die het orkest laagdrempeliger kunnen maken. Hij speelde als percussionist zowel met het KCO als met René Froger en had een eigen tv-orkest. 'Laatst mochten we bij het tv-programma Life4You over Julia komen vertellen. Ik kende iedereen, tot aan de brandwacht.'

Bijna-dood genre

Het RPhO experimenteerde al op verrassende locaties en met korte latenightconcerten, maar Julia is een behoorlijke stap verwijderd van wat het orkest gewend is. Toch staan alle musici achter hem, benadrukt de innovator, niemand heeft geklaagd. Het delen van de liefde voor klassieke muziek, dat is wat hem drijft. Maar hoe, vroeg hij zich af, kun je de muziek levendiger maken voor een publiek dat niet gewend is naar concerten te gaan? 'Door het oog ook wat te geven, was mijn antwoord. Laten zien wat er gebeurt in de muziek. Je ziet altijd alleen maar het orkest.'

Tijdens zijn eerste weken in Rotterdam deed hij ter inspiratie onderzoek naar vernieuwing bij andere orkesten op elk continent. 'Ze doen allemaal hetzelfde: iets met een bandje erbij.' Maar als je popmuziek gaat spelen, verlies je jezelf als orkest, zegt hij. 'Dan maak je de klassieke muziek kapot.'

Meer uitleg geven bij muziek, de strategie achter de app Wolfgang, noemt hij ook 'overgewaardeerd'. 'Mensen zijn vaak bang dat ze klassieke muziek niet begrijpen, dat weerhoudt ze ervan naar concerten te gaan. Als je dan bij alles een inleiding gaat geven, bevestig je alleen maar het beeld dat je veel kennis moet hebben om van de muziek te genieten. Terwijl ik bij popmuziek ook niet altijd weet waarover het gaat, en toch doet het iets met me.'

Hij wendde zich met zijn ideeën tot Caron, die het circus uit het slop haalde met Cirque du Soleil. 'Het circus heeft hetzelfde doorgemaakt als op dit moment de orkesten. Hij wist van een bijna-dood genre een wereldwijd succes van te maken.'

Kleine stappen

Caron bedacht met de Spaanse dirigent Josep Vicent een verhaal over een meisje dat in een droom haar grote liefde ziet en de hele aarde afreist om hem te vinden. 'Wat haar ogen ooit zagen, kan haar hart niet vergeten', zegt verteller en musicalster Stanley Burleson in de voorstelling, waarna Julia naar een heks wordt gestuurd die een liefdesdrankje voor haar heeft. De teksten zijn van onder anderen Manuel de Falla en Caron zelf. 'Het is poëtisch, geen Jan-Smitteksten', zegt Schäperclaus. 'Er wordt een beroep gedaan op je fantasie.'

Hij heeft de musici beloofd dat de muziek niet ondersneeuwt onder alle extra's. 'Het orkest zit centraal op het podium, niet in een orkestbak. En ik heb bedongen dat de musici gewoon in rokkostuum spelen, dat wilde Caron eerst niet.' Soms speelt het orkest alleen en gebeurt er verder niets op het podium. Op grote schermen worden de musici in beeld gebracht. Zo wil hij de aandacht ook op de muziek vestigen. 'Voor de voorstelling begint, hoor je het orkest stemmen, dat vind ik een magisch moment. De regisseur wilde dat dat backstage zou gebeuren, maar ik wil dat op het podium. Ik denk als een musicus.'

Gaan die Ahoy-bezoekers straks dan allemaal naar De Doelen? 'Ik hoop allereerst dat het publiek een fijne avond heeft, maar ook dat ze anders naar het orkest gaan kijken. Dat ze thuis de muziek nog eens opzoeken op Spotify, omdat ze erdoor zijn geraakt.' Dan wordt misschien de stap naar een 'echt' concert kleiner. 'Ik ben ervan overtuigd dat veel mensen van klassieke muziek houden, alleen zijn ze er niet mee opgegroeid. Het is de taak van een orkest om muziek voor iedereen te maken.'

Beeld Mariska Kerpel

Druk jaar

In een andere hoek van Hal 6 klinkt opeens het geluid van een boor. Een assistent schroeft een paar ijzeren cirkels in elkaar die straks omhoog worden gehesen voor de luchtacrobatiek op de muziek van Sjostakovitsj' De bout. De productieleider rijdt langs op een vouwfiets. Zij pendelt tussen de repetitieruimte en het Sportpaleis, de grote zaal van Ahoy, waar technici het podium al aan het opbouwen zijn.

Het is een druk jaar geweest voor de innovator, hij heeft nog nooit een show voor zo'n grote zaal als Ahoy geproduceerd. Is twee concerten niet wat weinig voor zo'n enorme productie? 'Het orkest blijft producent van Julia. We kunnen het doorverkopen, met of zonder musici erbij. Er is al interesse uit Argentinië.' Ze moeten eerst maar eens genoeg kaarten zien te verkopen. 'Dit is het begin van een lange innovatieve koers met het orkest, het is een experiment. Financieel halen we het er wel uit: we hebben veel sponsors en ook de Vrienden van het orkest hebben flink bijgedragen. In mijn ogen zijn zij de schakel tussen het oude en het nieuwe publiek.'

Wolfgang

Tijdens een symfonie kun je natuurlijk het programmaboekje spellen, maar daarvoor is het vaak te donker. Het Muziekgebouw aan 't IJ ontwikkelde met Johan Idema een gratis smartphone-app genaamd Wolfgang, die tijdens de muziek bondig toelichting geeft op het juiste moment. In witte letters tegen een zwarte achtergrond, om zo min mogelijk overlast te bezorgen voor bezoekers die ook eens een uur zonder telefoon in de hand willen doorbrengen. De initiatiefnemers willen hiermee ook de discussie stimuleren over etiquette in de concertzaal en de toekomst van de klassieke muziek. Het eerstvolgende concert waar Wolfgang te gebruiken is, is in het Holland Festival, tijdens de 12 Hour Prom in het Concertgebouw. Te vinden in de appstore en via wolfgang.nl.

Hoe ziet de toekomst eruit? Dan zijn er niet alleen maar Julia's, denkt Schäperclaus. 'We doen dit project om de traditionele concertvorm te laten overleven, daarin geloven we nog steeds. Het symfonieorkest klinkt het mooist in de concertzaal. Maar de muziekwereld heeft er een sfeertje omheen gecreëerd dat niet leuk is voor iedereen.'

En mocht Julia floppen, dan verzint hij wel weer iets nieuws. 'Soms zie ik een groep mensen op straat lopen en denk ik: wat zou er nodig zijn om hen naar een concert te krijgen?'

Opgewekt: 'Ik word elke dag wakker met een nieuw idee.'

Julia, door het Rotterdams Philharmonisch Orkest olv Josep Vicent, regie Guy Caron. 12/6 en 13/6, Ahoy Rotterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden