Spatmoderne grachtenpandjes

Nederland stond lang bekend om zijn strakke modernistische architectuur. Fotografe Korrie Besems legde de opmars van een tegenbeweging vast. Veilig en vertrouwd in je retro-woning....

Op de foto van Korrie Besems valt ongenadig hard licht over de gevel van het huis aan de Hopstraat in Zaandam. De fotografe heeft het hoekhuis afgebeeld tegen een bijna strak blauwe lucht, als een decorstuk voor menselijk leven.

De rode dakpannen van het huis zijn in de stijl van de Amsterdamse School diep doorgetrokken over de punt van het huis. Het ontwerp doet uiterst vertrouwd aan, maar toch is de woning nog geen vijf jaar oud.

Het hoekhuis in Zaandam is een van de hoofdrolspelers in het boek Verzonnen verleden van fotografe en kunstenares Besems, die zich heeft toegelegd op het vastleggen van stedelijke landschappen. Daarin toont zij de onstuitbare opkomst van de ‘retro’-architectuur in Nederland. Het boek werd genomineerd voor Best Photography Book Award van PHotoEspaña, het vorige week afgesloten fotografie-evenement in Madrid.

De bewoonster van het huis aan de Zaan, gepensioneerd ambtenaar Irene Goezinne, houdt eigenlijk meer van moderne architectuur, vertelt ze in haar woonkamer met uitzicht op de Zaan. Maar de locatie deed het hem, met het druk bevaren Zaanse water voor de deur, alsmede de gezelligheid in de afgebroken en weer opgebouwde volksbuurt het Hop.

Aan het einde van de rij huizen waarin Goezinne woont hebben de architecten van het Amsterdamse Heren 5 een hoekige, moderne woontoren opgetrokken van zeven verdiepingen. ‘In dezelfde steen, waardoor het toch goed bij elkaar past’, zegt zij. ‘Oud en nieuw bij elkaar.’ Waarbij zij haar eigen huis, dat van binnen nog steeds fonkelnieuw oogt, gevoelsmatig al rekent tot ‘oud’.

De huizen van het Vissershop, een oude arbeiderswijk, werden tussen 2003 en 2006 gebouwd nadat de oude woningen wegens verzakking moesten verdwijnen. Vakwebsite Bouwwereld schreef over het project: ‘Het bijzondere is dat er een nieuwbouwwijk is gekomen met het karakter van de oude gesloopte wijk, zonder een kopie ervan te zijn. De Vissershop is nieuw maar toch vertrouwd, modern met een knipoog naar het verleden, regiospecifiek bouwen avant la lettre.’

Mag het in de Zaanse wijk niet ontbreken aan historische context, dat is wel te zeggen van veel andere van de 32 bouwwerken die Besems fotografeerde. De wijk Brandevoort in Helmond, in het boek vertegenwoordigd met een ‘historisch’ stadspanorama, is een van de bekendste voorbeelden. Gemodelleerd naar een oud vestingstadje staat de wijk op voormalige landbouwgrond nabij Eindhoven ‘alsof het er altijd al was’, zoals de projectontwikkelaar zegt.

Besems fotografeerde een hoekje in De Woerd in Utrecht, waar stad en stratenplan organisch lijken te zijn gegroeid, in plaats van in een keer te zijn neergezet op de tekentafel. De woningen verschillen van elkaar in vorm, maar zijn trouw aan de oude stijl, alsof in de loop der eeuwen huis na huis is aangeslibd. Alleen de grote raamvoering, mogelijk gemaakt door de uitvinding van het dubbelglas, verraadt dat het gaat om nieuwbouw.

Ook hier lijken de bewoners (vrouw met kind ontmoeten in een uithoek van de foto jongetje) voor de fotografe slechts te dienen als decoratie, als slachtoffers van hun eigen hang naar vroeger en veilig en vertrouwd. Het is het publiek bij wie de oude nieuwbouw zeer geliefd is.

De wijk was al voor de eerste spade de grond inging een frontale aanvaring met de heersende opvattingen over ‘goede’ architectuur. Nederland is al decennia een broedplaats van het modernisme in de architectuur, waarbij vernieuwing voorop staat. Daar past geen ‘Anton Pieck’-architectuur bij, met ontwerpen uit de oude doos. Die onwelwillendheid van de vakwereld is aan het slijten, stelt NRC-journalist Bernard Hulsman in een afsluitend artikel in het boek. Ook oude tegenstanders laten nu neotraditionalistische ontwerpen van hun tekentafel rollen.

Bij Besems zijn de retro-huizen soms getrouwe kopieën van oudbouw, zoals de ‘oud-Friese’ trapgeveltjes in het Friese Oostmahorn en de groene Noord-Hollandse dakpunten in Volendam. Voor de grote ‘jaren dertig’-villa's in Tilburg is evenmin veel moeite gedaan om het genre opnieuw uit te vinden.

Ook zijn er de frivole interpretaties, zoals de nieuwbouwkastelen van Haverley nabij Den Bosch of met olijke slakken gedecoreerde huizen in Arnhem. Sommige van de ontwerpen zijn ronduit exotisch, zoals de witte ‘Victoriaanse Amerikaanse’ watervilla's in Den Bosch.

Vernieuwend in hun soort zijn de ‘grachtenpandjes’ op het Amsterdamse Java-eiland uit 2006, ontworpen door verschillende architecten. Ze zijn spatmodern, maar voor wie de Amsterdamse grachten kent zeer vertrouwd in hun maatvoering.

Soms is een detail genoeg om een pand een geheel nieuw aanzicht te geven, zoals de springende vis op de top van de gevel van grachtenpanden in het Amersfoortse Vathorst, bedacht door Zeinstra Verbeek Architecten. De namen van de makers blijven in het boek overigens onvermeld. Die mag de lezer er zelf bij zoeken.

Besems stelde zich, toen zij in 2005 begon met het fotograferen van de retro-bouw de vraag ‘hoe het mogelijk is dat juist in Nederland, het land van de ongebroken modernistische traditie in de architectuur, het neotraditionalisme kon uitgroeien tot zo’n wijdverbreid fenomeen.’

Haar uitgesproken documentaire stijl maakt wel duidelijk hoe zij denkt over deze ontwikkeling. Op haar website: ‘Uiteenlopende pittoreske voorbeelden uit de architectuurgeschiedenis lijken er onbekommerd gekopieerd en sommige locaties doen niet meer onder voor Disneyland. Projectontwikkelaars verkopen er ‘beelden’ die ouderwets, vertrouwd en vooral veilig ogen. Deze vorm van ‘geschiedvervalsing’ wordt in de markt gezet met pakkende slogans zoals ’De sfeer van toen met het comfort van nu’.’

In haar volgende project, met de naam ‘Vinexatie’, gaat Besems op zoek naar botsingen van het ‘Vinextapijt’ met het agrarische cultuurlandschap. Daar is volgens de fotografe het ‘ware gezicht’ te vinden van het Nederlandse maakbaarheidsideaal, dat is uitgemond in een ‘voortdurend en onnatuurlijk transformatieproces van Nederland.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden