Soul van de Oude Wereld

NET ALS veel andere etnische genres werd de zigeunermuziek lange tijd geassocieerd met de tot cliché verworden commerciële variant: het beeld van de violist in het Balkan-restaurant die hinderlijk over je bord hangt terwijl je het vlees van de geflambeerde spiezen probeert te halen, onsterfelijk gemaakt door Peter Sellers in...

Maar door de toegenomen belangstelling voor wereldmuziek worden nu ook de artistieke waarde en authenticiteit herondekt van wat de Roma, zoals de zigeuners zichzelf liever noemen, door de eeuwen heen hebben gespeeld en gezongen.

Twee recente verzamel-cd's tonen aan dat de zigeunermuziek, in al haar verschijningsvormen, niets minder is dan een Europese pendant van de soul, en met zijn nadruk op virtuoze variaties en 'zingende' instrumenten ook een van de voornaamste bronnen van de geïmproviseerde muziek op dit continent.

The Gypsy Road gaat op zoek naar de oorsprong van de zigeunermuziek, en volgt die door Oost- en West-Europa. Het is een gevarieerde verzameling, want de diaspora begon al duizend jaar geleden in Rajasthan, Noordwest-India. Overal waar de Roma zich vestigden, verwerkten ze de plaatselijke klanken in hun eigen manier van muziek maken.

Het is dan ook niet eenvoudig om een sluitende definitie te geven van zigeunermuziek, maar een paar eigenschappen zijn bijna altijd aanwezig. De zangers en zangeressen zijn, op z'n zachtst gezegd, niet bang om emotie te tonen: net als in de soul gaat het hier om stemmen die soms bijna kapot worden geschreeuwd in de vervoering van de vocale improvisatie, die pogen pijn en verdriet van zich af te schudden, of proberen te verleiden met een zinderende sensualiteit. De zanglijnen worden vaak lang uitgesponnen en vol sierlijke krullen getrokken, arabesken die doen denken aan het melisme van de gospel. In de begeleiding wordt gretig met het tempo gespeeld: er zijn abrupte wisselingen als de stemming omslaat, of het ritme wordt meedogenloos versneld tot alle dagelijkse beslommeringen eruit zijn gezweet.

De muzikale reis op The Gypsy Road begint bij de wortels, in Rajasthan, waar een aantal kenmerken van de zigeunermuziek al te horen zijn: vocale acrobatiek, verstrengeling van even en oneven maatsoorten en noten die tussen de officiële Westerse waarden door worden gebogen. Verderop neemt de muziek de gedaante aan van Bulgaarse bruiloftsmuziek, Flamenco, Russische boerenliederen, een Italiaanse Tarantella, een Macedonische brassband, een Turkse buikdans, zomerse en poppy Rumba à la The Gypsy Kings en nog veel meer.

Pratende, snikkende en lachende violen genoeg, inderdaad, maar op soms ijselijk hoog niveau, zoals bij de twee strijkers van de Russische groep Loyko, of die van het Roemeense ensemble Taraf de Haïdouks, die hun instrument nog welsprekender maken door de vierde snaar met een koord op te rekken. Ook de gitaar en de klarinet spreken geregeld in tongen, en het valt te begrijpen waarom musici in de Balkan vaak werden beschouwd als bezetenen die in contact stonden met de geestenwereld - reden waarom die gevaarlijke taak werd toebedeeld aan buitenstaanders met weinig sociale status, de zigeuners.

De Hongaarse groep Ando Drom, met bijzondere meerstemmige zang vol percussie-effecten, komt samen met hun zangeres Mitsou ook voor op de dubbel-cd Flammes Du Coeur: Gypsy Queens, gewijd aan vrouwelijke vocalisten. Die zijn er niet veel, want zoals Mitsou opmerkt word je als zigeunervrouw nog altijd verondersteld op je zestiende je eerste kind te krijgen, en daarna nog veel meer kinderen, terwijl je ondertussen de peuken opveegt van je man.

Mitsou, ook te horen met andere begeleiders, heeft een hoogst eigenaardig stemgeluid, afgeknepen en krols, en hoewel ze geregeld net naast de juiste toon grijpt, redt ze het op karakter. Ze klinkt echter het best naast de robuuste bassen van Ando Drom of de Franse groep Bratsch.

De andere zangeressen hebben die camouflage niet nodig: Gabi Lunca en Romica Puceanu uit Roemenië, Esma Redzepova en Dzansever uit Macedonië en La Macanita uit Jerez hebben een volmaakte beheersing over hun prachtige stemmen - zoet en strelend, aards en uitbundig, of rauw en wanhopig als die van de Andalusische Flamenco-diva, die in het uitputtende Lecciones de Soledad alle soorten eenzaamheid bezingt in een twaalf minuten durende catharsis.

Doordat de nadruk ligt op de Balkan is deze compilatie wat minder afwisselend; elke zangeres heeft weliswaar haar eigen stem en karakter, maar die worden veelal omlijst door de typisch Oosteuropese polyritmiek, de 'driebenige dans', zoals de Nederlandse bassist Tjitze Vogel dat noemt, van de violen en accordeons. Maar het is goed dat dit stukje Roma-cultuur extra wordt belicht, want ook dit is muziek van het grote hart.

Esma Redzepova, die met haar brede grijns de voorkant van het langwerpige cd-boekje siert, heeft maar liefst 47 kinderen geadopteerd, en houdt ook in haar werk niet van halve maatregelen. Ze maakt iets onvergetelijks van Dzelem, Dzelem, een Roma-volkslied dat alle zigeuners over de hele wereld kennen, en dat als Jelem ook voorkomt op The Gypsy Road; een lied over eindeloze wegen, en mensen die leven voor de liefde en de muziek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden