Sorry zeggen blijkt moeilijk. Excuses worden vooral gebruikt om het eigen belang te dienen

Maar: onterecht sorry zeggen gebeurt ook onnodig vaak

Boef, Camiel Eurlings, Job Gosschalk, Kevin Spacey, allemaal maakten ze de afgelopen tijd excuses. Die waren eigenlijk niet gericht aan de slachtoffers, maar vooral bedoeld om het eigen belang te dienen. Sorry zeggen valt niet mee.

Foto anp

Wat je ook van Boef als rapper mag denken, sorry zeggen kan hij niet. Althans: niet volgens de criteria die assertief.nl heeft aangelegd voor een deugdelijke mea culpa. Zo verontschuldigde hij zich niet rechtstreeks tegenover de drie vrouwen die hem nieuwjaarsnacht een lift hebben aangeboden - om vervolgens door Boef publiekelijk als kechs (hoeren) te worden weggezet.

Evenmin benoemt hij het gedrag waarvoor hij zegt zich te verontschuldigen. Hij reageert slechts op 'de ophef' die hij heeft veroorzaakt - een veel gemaakte fout in dit soort situaties: door de ophef als aanleiding van een formeel excuus te noemen, leidt hij de aandacht af van zijn eigen uitlatingen. Alsof hij zijn eigen geloofwaardigheid daarmee al niet genoeg heeft geschaad, poseert hij vervolgens ook nog eens als slachtoffer. 'Ik krijg duizenden racistische reacties van mensen die mij sowieso nooit iets gunde (sic). Nu gebruiken ze mijn fout om mij kapot te maken en zelfs letterlijk dood te wensen!!' Met andere woorden: ook ik ben slachtoffer, en slachtoffers hoeven zich niet te verontschuldigen. En dat doet Boef feitelijk dan ook niet.

Camiel Eurlings deed dat wel, met een op 30 december verspreide verklaring over het 'handgemeen tussen mij en mijn ex-vriendin' in de zomer van 2015. In dit stuk wemelt het van de excuses, de spijtbetuigingen en de uitingen van schuldbesef. En toch is Eurlings er met zijn boetedoening niet in geslaagd om de discussie over zijn IOC-lidmaatschap te smoren. Wellicht juist omdat dit het voornaamste oogmerk van zijn verklaring leek te zijn: het behoud van 'veel meer dan de mooiste vrijwilligersbaan'. Dat is niet gelukt - gisteren maakte hij bekend terug te treden als IOC-lid. Zijn excuses dienden een persoonlijk belang, en hadden daardoor de schijn enigszins tegen. Verder heeft de eerste spijtbetuiging in de brief betrekking op het feit dat Eurlings 'de publieke impact' heeft onderschat van het 'pijnlijke voorval' en de lange periode van zwijgzaamheid die daarop volgde. Met deze zuinige formulering wekte Eurlings de indruk meer de gevolgen van zijn handelwijze te betreuren dan zijn aandeel in het handgemeen.

Passief agressief

En zo hebben meer in opspraak geraakte mannen ervan afgezien een rechtstreekse, onvoorwaardelijke verontschuldiging tegenover hun slachtoffers uit te spreken. Castingdirector en regisseur Job Gosschalk, beschuldigd van seksuele intimidatie van acteurs, draaide de rol van dader en slachtoffer enigszins om: 'Als ik mensen heb gekwetst of een pijnlijke herinnering heb bezorgd, spijt mij dat heel erg.' Volgens de definitie van assertief.nl - een initiatief van communicatiedeskundigen - is dit een voorbeeld van 'passief agressief gedrag'. 'De sorry-zegger impliceert dat de schuld in feite bij het slachtoffer ligt omdat die zich beledigd voelt, niet omdat hij/zij hem beledigd heeft. Erg ongezond voor je relaties, en bovendien een waardeloze sorry.' Vooral vanwege dat woordje als. 'Oprechte excuses bevatten nooit de woorden als en maar.'

Tegen deze stelregel - van psychotherapeut Joseph Burgo - heeft ook toneeldocent en acteur Jappe Claes gezondigd in de verklaring die hij deed uitgaan bij zijn vertrek bij het Nationale Theater nadat hij door oud-studentes van de Academie voor Theater en Dans in Amsterdam was beschuldigd van seksueel wangedrag: 'Als ik iemand in woord of daad in verlegenheid heb gebracht, dan bied ik hiervoor mijn oprechte excuses aan.'

Veel handtastelijke mannen verwezen naar de tijdgeest en de mores van hun beroepsgroep als verzachtende omstandigheid voor hun gedrag. Om daar, in veel gevallen, aan toe te voegen dat zij zich met de moraal van nu schamen voor hun gedrag van toen. Amerikanen lijken daarin overigens bedrevener te zijn dan Nederlanders. Misschien omdat ze vaker worden gesouffleerd door (duur betaalde) pr-deskundigen voor wie ruimhartige excuses een vast onderdeel zijn van damagecontrol - ofwel: voorkoming van schadeclaims. Uit Amerikaans onderzoek naar de juridische gevolgen van medische missers is gebleken dat een goed geformuleerde verontschuldiging van een falende medisch specialist 'de grootste vermindering teweegbracht in de hoogte van de schadevergoeding en de duur van rechtszaken'.

Ook in andere sectoren waar de Amerikaanse claimcultuur heerst, zal het belang van het excuus als effectieve vorm van zelfverdediging zijn onderkend. Getuige de manier waarop gevallen beroemdheden zich voor misdragingen in het verleden hebben verantwoord. Zo erkende stand-upcomedian Louis CK niet alleen zonder voorbehoud dat de beschuldigingen die vijf vrouwen tegenover hem hadden geuit waar waren, maar ging hij ook bij zichzelf in gedragstherapie. Dit leidde tot het inzicht dat hij misbruik heeft gemaakt van de bewondering die hem ten deel viel en dat hij zichzelf lange tijd heeft wijs gemaakt dat dit okay was. 'Ik zou willen dat ik op hun bewondering had gereageerd door het goede voorbeeld te geven', schreef Louis CK. Hij sloot zijn uitvoerige mea culpa af met de aankondiging zich voor langere tijd uit de openbaarheid te zullen terugtrekken om bij zichzelf te rade te gaan en naar anderen te luisteren. In opspraak geraakte politici legden een vergelijkbare deemoed aan de dag. Zoals president Bill Clinton dat deed in de rede waarmee hij met sonore stem zijn ontkenning van een seksuele relatie met stagiair Monica Lewinsky herriep.

Eigen belangen

Kevin Spacey greep onthullingen van collega-acteur Anthony Rapp aan voor zijn coming-out als homoseksueel. Ook bood hij Rapp zijn excuses aan, gesteld dat diens weergave van het gewraakte voorval, waarvan Spacey zelf zich niets meer kon herinneren, correct was. Vanwege dit voorbehoud, en vanwege het feit dat Spacey met zijn coming-out een verband zou hebben gelegd tussen seksueel wangedrag en homoseksualiteit, lijkt zijn mea culpa beduidend minder werkzaam te zijn geweest dan dat van Louis CK. Wat heet: Louis CK heeft het pad naar een comeback geëffend. Spacey lijkt verguisd voor de rest van zijn leven.

Voor alle genoemde verontschuldigingen geldt dat ze onder druk van de omstandigheden zijn geuit. De sorry-zegger hoopt er dus zijn eigen belangen mee te dienen. Dat geldt, alweer volgens assertief.nl, overigens ook voor mensen die onterecht en onnodig vaak sorry zeggen. Als ze een collega iets vragen, als iemand tegen hen oploopt of als ze het eten opdienen als de huisgenoot nog de krant leest. 'Onnodig sorry zeggen leidt alleen maar tot minder respect en een zwakke, onderdanige houding.' En vrouwen vervallen vaker in die houding dan mannen, stelde de Amerikaanse psycholoog Karina Schumann in haar promotieonderzoek vast. Dit zou samenhangen met hun sterker ontwikkelde behoefte aan harmonie en een grotere gevoeligheid voor kritiek. Het is, schrijft Schumann, niet zo dat mannen zich minder snel dan vrouwen verontschuldigen voor gemaakte fouten. Ze hebben echter minder snel het gevoel iets fout te hebben gedaan.

En wie minder snel het gevoel heeft zelf iets fout te hebben gedaan, zal zich al helemaal niet verantwoordelijk voelen voor fouten die door andere mensen in andere tijden zijn gemaakt. 'Een van de uitgangspunten van de Europese moderniteit is juist dat mensen verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen daden en niet voor de daden van anderen', schreef filosoof Ger Groot in Trouw. 'Dat betekent dat je uitsluitend excuses kunt maken voor iets wat je zelf hebt gedaan. Excuses staan namelijk gelijk aan een schuldbekentenis. En alleen degenen die een misdaad hebben begaan, dragen schuld. Schuld is niet overdraagbaar. Noch door de tijd heen, dus van ouders op kinderen - tot in het zevende geslacht zoals dat in de Bijbel heet - noch bij uitbreiding: ik ben niet schuldig voor wat mijn broer doet.'

De vrijmaking van de collectieve schuld is een - wrange of zoete - vrucht van de ontkerkelijking. Het christelijk geloof zoals dat vroeger werd beleden, was tenslotte doordesemd van erfzonde en boetedoening. Hun teloorgang is overigens geen gemis, schreef de theoloog Anne van der Meiden in 1995. 'Ik herinner me nog de vrome reikhalzingen in de kerk van vroeger waar een jong paartje - zij was zwanger - schuldbelijdenis moest doen voor een gedwongen huwelijk. Een volle kerk! Sensatie. Maar vergaven we ook? Ik geloof er niets van. Als er een excuus is dat ik nog graag zou horen, dan is het van die kerken die dat vroeger jonge mensen hebben aangedaan.'

Innerlijke grootheid

Aan de andere kant heeft de individualisering van het schuldbesef ongetwijfeld ook bijgedragen aan de weigerachtigheid om duistere episoden in het verleden onder ogen te zien. 'De Duitse excuuscultuur is de Nederlander vreemd', schreven Axel Wicke en Carolien Zimmermann, in Nederland wonende Duitsers, enkele jaren geleden in de Volkskrant. 'Ons is geleerd: wie over zijn schaduw springt, schuld bekent en zijn excuses aanbiedt, 'beweist innere Grösse' - legt innerlijke grootheid aan de dag. Daarentegen zegt de Nederlander: 'Hij of zij is door het stof gegaan'. Zou het kunnen dat Nederlanders denken dat ze buigen, zichzelf verlagen, als ze excuses aanbieden?'


Beroemde sorry's

Albert Speer, minister van Bewapening onder Adolf Hitler, heeft met zijn organisatorisch vernuft aanzienlijk bijgedragen aan de verlenging van de Tweede Wereldoorlog, maar werd tot 'slechts' 20 jaar gevangenis veroordeeld omdat hij zich als een van de weinige top-nazi's verontschuldigde voor de misdrijven van het regime. Over zijn persoonlijk aandeel hield hij zich overigens op de vlakte.

Lyndon B. Johnson, de Amerikaanse president, presenteerde op 15 maart 1965 voor het Congres een wet waarmee het kiesrecht van zwarte Amerikanen in de zuidelijke staten, waar dit grondrecht hun feitelijk werd ontzegd, kon worden afgedwongen. Johnson verontschuldigde zich niet met zoveel woorden voor de rechteloosheid van zwarten in het diepe Zuiden, maar hij zei wel dat 'hun zaak onze zaak' moet worden. Hij sloot zijn rede af met de strijdkreet van de burgerrechtenbeweging: 'And we shall overcome.'

Koningin Beatrix had tijdens haar staatsbezoek aan Indonesië in 1995 haar verontschuldigingen willen uitspreken voor het optreden van het Nederlandse leger tijdens de dekolonisatieoorlog. Toenmalig minister-president Wim Kok heeft haar daar echter van weerhouden, uit beduchtheid voor commotie in Nederland - vooral onder oorlogsveteranen.

Robert MacNamara, voormalig minister van Defensie van de VS, verontschuldigde zich in zijn in 1995 verschenen memoires In Retrospect op indrukwekkende wijze voor zijn aandeel in de Vietnamoorlog. 'We were wrong, terribly wrong. We owe it to future generations to explain why.'

Paus Johannes Paulus II heeft zich in het 'heilige jaar' 2000 verontschuldigd voor misstanden die in de loop der eeuwen uit naam van de rooms-katholieke kerk zijn begaan, of waartegen de kerk onvoldoende weerwerk heeft geboden. Daarbij ging het onder andere om de kruistochten, ketterverbrandingen, pogroms, de onderdrukking van de vrouw en de lijdzaamheid van de kerk tijdens de Shoah.


Wat je wel en niet moet doen als je sorry zegt

Vraag de ander hoe de fout kan worden recht gezet en geef je fouten toe zonder het gebruik van smoesjes. Lees alle tips hier.

De betrouwbare mannetjes: 'een beetje spijtbetuiging is gebaat bij een gezonde dosis oprechtheid'
'Het valt ook niet mee, je fouten erkennen. Zo ben je al snel, zeg, twee jaar te laat. Of je krijgt het verwijt dat je het vooral voor jezelf staat te doen. Arme Camiel. Had-ie helemaal voor Jan Lul va-banque in de spiegel staan kijken.'

Als iemand sorry heeft gezegd, kun je er dan weer mee werken?
Ook Louis C.K. moest diep door het stof afgelopen jaar. De komiek zou zich in het bijzijn van verschillende vrouwe hebben bevredigd. Volgens acteur Matt Damon geen reden om hem in de ban te doen, 'want hij heeft sorry gezegd en gaf aan het nooit meer te zullen doen'. Een stukje #Damonsplaining?

Foto EPA