Analyse

Songfestival strijdtoneel Krimoorlog

De finale van het Eurovisie Songfestival kreeg zaterdagavond een politiek tintje doordat Oekraïne het liedjesfestijn won. Zangeres Jamala zingt over de terreur van Stalin, maar de actualiteit klinkt door. Rusland was vooraf publiekslieveling, maar eindigde op de derde plaats, na Australië.

De Oekraïense Jamala repeteert haar nummer 1944 in Stockholm. Beeld afp

Het Eurovisie Songfestival dreigt uit te lopen op een geopolitiek gevecht tussen Rusland en Oekraïne. De twee rivalen stomen als de grote favorieten op de finale van vanavond af. Dat steekt vooral bij de Russen, want het Oekraïense liedje gaat over de terreur van Jozef Stalin op de Krim. En stiekem ook over die van Vladimir Poetin op het geannexeerde schiereiland.

Het nummer 1944 van de Oekraïense zangeres Susana Jamaladinova is in de Russische pers al afgeschilderd als 'de provocatie van het jaar' en als 'een molotovcocktail naar Rusland'. Parlementariërs en senatoren spreken er schande van dat de organisatie het nummer heeft toegelaten. Het liedjesfestijn is geen plek voor anti-Russische propaganda, klagen ze. Maar Jamaladinova, beter bekend als Jamala, stond er gewoon.

Ze zong over de deportatie van haar overgrootmoeder. Net als 240 duizend andere etnische Tataren werd zij in 1944 verwijderd van de Krim. Stalin zette de Tataren op volle treinen naar Centraal-Azië. Hij verdacht ze van collaboratie met de nazi's. De massadeportatie kostte aan duizenden mensen het leven. De overgrootmoeder van Jamala verloor een van haar vijf kinderen tijdens de reis.

De Rus Sergej Lazarev, volgens bookmakers de favoriet vanavond. Beeld reuters

Politieke uitingen verboden

Het liedje komt op het moment dat Stalin in Rusland aan populariteit wint en de Tataren opnieuw worden onderdrukt. Het islamitische volk maakt zo'n 12 procent uit van de bevolking op de Krim. De Russische annexatie van het schiereiland zien zij als de terugkeer van de terreur. Sinds de annexatie zijn er Tataren verbannen van de Krim, worden hun huizen doorzocht op bezit van 'verboden religieuze literatuur' en zijn alle Tataarse media gesloten.

Het moge duidelijk zijn dat Jamala niet alleen over haar overgrootmoeder zingt. 'De Tataren leven opnieuw in bezet gebied', zei ze onlangs in een interview met Radio Free Europe. 'Ze leven onder gigantische druk. Sommige Tataren zijn spoorloos verdwenen. Dat is angstaanjagend. Ik wil niet dat de geschiedenis zich herhaalt.'

In de eerste regels van haar liedje zingt Jamala hoe de Stalinterreur voelde. When strangers are coming / They come to your house / They kill you all / And say / We're not guilty / Not guilty.

Reglementen

Politieke uitingen zijn verboden op het Songfestival, maar dat staat slechts in papieren reglementen. Het is aan de organisatie om te beslissen wat een politieke uiting is. Het liedje van Jamala is dat niet, besloot de European Broadcasting Union.

Veel Russen begrijpen daar niks van. Parlementslid Vadim Dengin: 'Ik weet zeker dat dit bedoeld is om Rusland weer te kwetsen.' Een andere parlementariër stelde voor om samen met Polen een liedje in te zenden over de slachting van tienduizenden Polen door Oekraïense nationalisten tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Bij een eerdere inzending greep de organisatie wel in. Zo mocht Georgië in 2009 niet meedoen met het liedje We don't wanna put in. De woordspeling op de naam van de Russische president was niet te missen, oordeelde de organisatie. Daar kwam bij dat Rusland en Georgië vlak voor het festival in oorlog waren geraakt over een separatistische regio in Georgië. Georgië mocht het liedje veranderen, maar besloot niet meer mee te doen.

Tataarse vlag

Met het liedje van Jamala is oorlog en onderdrukking het festival toch weer ingeslopen. De organisatie probeerde de politieke spanningen nog te beperken door fans te verbieden met Tataarse vlaggen te zwaaien, maar liet dat verbod uiteindelijk varen. Wat er weer toe leidde dat de Armeense zangeres Iveta Moekoetsjan in de halve finale begon te zwaaien met de vlag van Nagorno-Karabach, een separatistische enclave van Armenië in Azerbeidzjan, waar het geweld de laatste weken weer is opgelaaid.

Een songfestivaltitel voor Jamala zou voor veel Tataren erkenning betekenen voor hun lot op de Krim. Ook andere Oekraïners zien er diepe betekenis in. Ruslana, de laatste Oekraïense winnares van het Songfestival: 'Dit nummer laat precies zien hoe we nu allemaal lijden in Oekraïne.'

Russische songfestivalkraker

Om te winnen moest Jamala wel afrekenen met de Russische afgevaardigde: voormalig boybandlid Sergej Lazarev. Zijn liedje You are the only one is een echte songfestivalkraker: vlammen, violen en een jongen die melodramatisch zijn meisje bezingt.

Toch veroorzaakt ook Lazarev opschudding in Rusland. Zijn sympathie voor homo's maakt hem in eigen land controversieel. Sommige Russen zijn nog steeds in shock van de overwinning van drag queen Conchita Wurst in 2014 - ministers en het hoofd van de Russisch orthodoxe kerk kwamen met afwijzende statements over de winnares.

Volgens de bookmakers maakte Lazarev net iets meer kans dan Jamala. Had Rusland gewonnen, dan zou het Songfestival volgend jaar in elk geval niet eindigen in een barre strijd over de Krim: de directeur van de Oekraïense publieke omroep had al aangekondigd dat Oekraïne in dat geval thuis zou blijven. Dat is nu uiteraard niet meer aan de orde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden