Soms is de cultuur sterker dan de markt

Voorstanders van meer marktwerking roemen de economische voordelen, maar onderschatten het belang van de cultuur, stelt Paul Kalter. Pogingen tot liberalisering kunnen echter mislukken wanneer geen rekening wordt gehouden met de kracht van de traditie....

Paul Kalter

FRITS Bolkestein ziet in zijn pleidooi voor liberalisering iets over het hoofd (Forum, 15 februari). Hij benadrukt de gunstige effecten van marktwerking, zoals lagere prijzen, maar gaat voorbij aan de meer subtiele nadelen die ze kan hebben. Met name de cultuur komt in het gedrang.

Dat de zogeheten cultuurfactor een grote rol speelt, laat zich toelichten met het voorbeeld van Koninginnedag in Amsterdam. Dat is bij uitstek een dag die is ingebed in de cultuur. Op het eerste gezicht lijkt het feest dan ook niet stuk te krijgen. Toch dreigde de feestdag de afgelopen jaren haar openheid te verliezen door de commercialisering. Er werd daarom van hogerhand ingegrepen met regels om het Koninginnedag-gevoel te waarborgen; in het Vondelpark hebben vioolspelende jongetjes daarom nog steeds een kans. Door regelgeving werd zo een goed evenwicht bewaard tussen de cultuur en de markt.

Dat is minder het geval bij een andere dag met een eigen cultureel karakter: de zondag. Op deze dag heersen ontdaan van de historische ballast rust en vrijblijvendheid. Het is een tussendag, los van alledaagse werkzaamheden, die een pas op de plaats mogelijk maakt op weg naar een volgende werkweek. De dag is niet alleen heilzaam voor mensen, maar ook voor steden die even tot rust kunnen komen.

Maar ook op deze dag heeft de commercie haar oog laten vallen. In drie grote steden zijn inmiddels elke zondag de winkels open. De politiek volgt. Anders dan met Koninginnedag, ziet men de waarde van deze dag minder duidelijk en is er een actief koopzondagenbeleid. De markt dreigt het hier van de cultuur te winnen.

Dat de cultuurfactor bij liberalisering soms een onverwachte rol kan spelen, bleek bij de oprichting van Sport 7. Deze zender werd vier jaar geleden opgericht vanuit de filosofie van een liberale mediamarkt. De sportzender had veel potentie en de onderneming leek dan ook een uiting van gezond verstand en goed koopmanschap. Veel kijkers en reclame-inkomsten zouden Sport 7 tot een succes maken. Het liep echter anders. De zender leed grote verliezen en binnen een jaar werd het project afgeblazen.

In de analyses na het echec werd er op gewezen dat de zender van alle kanten was tegengewerkt. Het was echter de cultuurfactor die Sport 7 uiteindelijk de das omdeed. Men dacht dat een sportprogramma maakbaar was. Met een studio, apparatuur en bemanning moest men toch ver kunnen komen. Studio Sport zou moeiteloos voor Sport 7 ingeruild kunnen worden.

Vergeten werd echter dat Studio Sport ingebed is in de Nederlandse zondagscultuur. Het programma hoort evenzeer bij deze dag als kerkbezoek. Al decennialang zitten kijkers, al dan niet met een bord op schoot, op zondagavond voor het toestel, in blijde verwachting van wat komen gaat. Het publiek wilde dit vertrouwde Studio Sport niet kwijt. Toen dat met de komst van Sport 7 toch dreigde te gebeuren, keerde de woede daarover zich tegen de nieuwkomer. Daardoor had deze vanaf het begin de wind tegen.

Dit voorbeeld laat een drietal zaken zien. Om te beginnen is de cultuurfactor moeilijk zichtbaar en grijpbaar. Wie had van de cultuur van Studio Sport gehoord voordat het programma werd bedreigd? Toch was en is ze een wezenlijk aspect van het programma. Pas bij het dreigende verlies werd de cultuurwaarde zichtbaar.

Verder is de cultuurfactor op het eerste gezicht een zachte factor, die het aflegt tegen de harde cijfers. Het verzet tegen Sport 7 werd aanvankelijk afgedaan als ouderwets sentiment dat zich tegen de onvermijdelijke gang van zaken keerde. Maar de cultuurfactor bleek uiteindelijk meer substantie te hebben en harder te zijn dan verwacht.

Een derde aspect tenslotte is de vraag hoe gezond het verstand is waarmee bestuurders indertijd het besluit hebben genomen. Want volgens Bolkestein zou liberalisering een kwestie zijn van gezond verstand. De beleidswetenschapper Marin Terpstra laat in zijn boek Maakbaarheid en normativiteit zien dat bestuurders volgens het denkmodel van de machine te werk gaan en dat hun denken daarom technocratisch is. Dat betekent dat een besluit altijd beperkt is; het grijpt op een eenzijdige manier in de werkelijkheid in en doet deze dus geen recht. De factoren die niet als harde onderdelen van de machine zijn te definiëren, vallen dan buiten beeld, maar zijn toch werkzaam.

Kan men uit bovenstaande eenduidige conclusies trekken over liberalisering in het algemeen? Nee, het ene geval is het andere niet. Maar het belang van de cultuurfactor relativeert wel het geloof dat alle wijsheid van de markt komt. Een nutsbedrijf is bijvoorbeeld meer dan een aanbieder van een toevallig product. Het is ingebed in het algemeen belang. Het is, om met Studio Sport te spreken, 'van iedereen, voor iedereen', en dat is een waarde die meegenomen mag worden in de besluitvorming over liberalisering.

Er is nog een ander argument om niet te hard van stapel te lopen met liberalisering en de eenzijdige marktoriëntatie. De Engelse onderzoeker Colin Price kwam al in 1996 in deze krant tot de paradoxale conclusie dat voor verandering juist stabiliteit nodig is. Voor verandering moeten veel dingen bij het oude blijven, aldus het artikel.

De huidige economische ontwikkeling verloopt hectisch en de cultuurfactor is zo'n stabiliserend element. Dat geldt voor bedrijven maar ook voor instituten met een breder maatschappelijk belang. Men zou daarom wel wat voorzichtiger mogen zijn want de laatste tijd is juist de cultuurfactor meer onder druk komen te staan.

Voorbeelden zijn de koopzondag, de verhuizing van Ajax naar de Arena, fusies tussen scholen, en de introductie van de euro. Wie de cultuurfactor negeert, komt het resultaat onvermijdelijk een keer tegen. En dat kost altijd geld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden