Review

Soms heb je geluk met biografen, soms ook niet

Primo Levi was een groot schrijver, maar zijn beoogde biograaf reduceert hem tot een modale figuur. De interviewer stelde dociele vragen en werkte braaf zijn bandjes uit.

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

Ik spreek je aan is niet het boek geworden dat de Italiaanse criticus Giovanni Tesio (1946) voor ogen stond. Hij zou de geautoriseerde biografie van de Joods-Italiaanse Primo Levi (1919-1987) schrijven, aan de hand van gesprekken met de Auschwitz-overlevende die later de auteur werd van de meesterwerken Is dit een mens (eerste uitgave 1947) en Het respijt (1963).

Een plan had Tesio niet, alleen toestemming en een bandapparaat. Drie gesprekken voerde Tesio met Levi in de wintermaanden van 1987, de opmaat tot de biografie. Een vierde gesprek kwam er niet van omdat Levi al dan niet opzettelijk stierf bij een val in het trapportaal van zijn huis in Turijn .

Als het geestrijke ontmoetingen waren, dan is daarvan in de neerslag niets terug te vinden. Duidelijk is dat de interviewer de schrijver te veel bewondert. Zijn toon is dociel, de vragen zijn schools. Hij heeft een voorkeur voor gebeuzel: 'Dus om acht uur ging je werkdag van start?'

Primo Levi, non-fictie.
Ik spreek je aan - Een autobiografie in dialogen (**)
Uit het Italiaans vertaald door Leen Van den Broucke.
Meulenhoff; 144 pagina's; euro 17,99.

null Beeld
Beeld

Anders dan het populaire misverstand wil, bestaan er heus domme vragen. Zo wordt zelfs een groot schrijver een modale figuur. Tesio levert de kale weergave van de gesprekken zonder waarnemingen of situatieschetsen - hij heeft braaf zijn bandjes uitgewerkt en naar de uitgeverij gestuurd, die er dertig jaar na Levi's dood een boekje zonder nut of noodzaak van maakte.

Tesio: 'Je was wel een beetje roekeloos.'

Levi: 'Ja, ik was een beetje roekeloos.'

Tesio: 'Zoals je al zei, deed je onvoorzichtige dingen.'

Levi: 'Ja, ik deed onvoorzichtige dingen.'

null Beeld Hollandse Hoogte
Beeld Hollandse Hoogte

Toch is er nog wel iets interessants in te vinden waar de biograaf van straks misschien nog wat aan heeft. Levi spreekt openlijk over zijn geremdheid ten aanzien van vrouwen in zijn jeugd en jongvolwassen leven, die zich ook naar andere levensterreinen uitstrekte. Tegenwoordig, in het tijdperk van de nerd, kunnen we ons er gemakkelijk een voorstelling van maken: Levi was klein van stuk en had een diepe belangstelling voor grammatica en scheikunde - een negatief erotisch startkapitaal. De wetten van het schoolplein zijn onverbiddelijk. Hij komt er vaak op terug, heeft er duidelijk onder geleden. Hier stelt de interviewer eindelijk een wezenlijke vraag: ontbrak het hem misschien niet ook aan menselijke warmte? Levi: 'Geen idee, daar ben ik me niet van bewust.' Daar was nog wat te halen geweest, iets dat Levi niet, naar eigen zeggen, in zijn autobiografische boeken 'verkwist en tot op de draad had uitgeplozen tot er vrijwel niets van over was'.

Een half jaar eerder, in september 1986, kreeg Primo Levi bezoek van Philip Roth. Ze bezochten de verffabriek waar Levi dertig jaar zijn 'verplichte, eervolle diensttijd' volbracht en voerden gedurende het weekeinde een breed uitwaaierend gesprek in zijn geboortehuis in Turijn, waar hij altijd is blijven wonen. Het portret verscheen in 2001 in Roths bundeling schrijversgesprekken Over het vak.

Al meteen brengt Levi dezelfde geremdheid in het spel, die 'echt, pijnlijk en zwaar' was. Hij oppert dat deze met Mussolini's rassenwetten te maken had, omdat sindsdien Joodse jongens werden bespot om hun besnijdenis, alsof ze gecastreerd waren. Zijn tomeloze werkdrift beschouwt hij enerzijds als seksuele compensatie en anderzijds als beroepstrots, omdat zelfs de bouwvakker in Auschwitz rechte, sterke muren bouwde uit het streven naar lavoro ben fatto - werk, naar behoren gedaan.

Levi's diepe nieuwsgierigheid stelde hem in staat zelfs Auschwitz onderzoekend tegemoet te treden, 'uit een intens verlangen om te begrijpen'. 'Zijn alertheid', schrijft Roth, 'is bijna tastbaar, een innerlijke scherpte die flakkert als een waakvlam.'

Twintig pagina's telt dit bezielde portret van Primo Levi, tegenover 143 pagina's corvee van Tesio over dezelfde man. Soms heb je geluk met je bewonderaars, soms niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden