Sociale plicht roept op Biënnale Venetië

De Architectuur Biënnale in Venetië laat werk zien van architecten die hun ego's opzij hebben gezet. Maatschappelijke kwesties gaan voor.

De boog van Solano Benitez, Biënnale Venetië. Beeld Laurian Ghinitoiu

De tentoonstellingstitel Reporting from the Front suggereert vooral één ding: de architectuur heeft meer vijanden dan alleen zwaartekracht en welstandcommissies. Wat de Chileense architect en curator Alejandro Aravena (48) laat zien in Venetië, is de meest low-tech, de meest sociale, de minst starchitect-achtige Architectuur Biënnale in jaren.

'Er moeten meerdere gevechten worden gewonnen en grenzen geslecht om de kwaliteit van de gebouwde omgeving te verbeteren en daarmee de kwaliteit van het leven', zegt de Chileense curator er zelf over. Aravena heeft recht van spreken. Hij ontwikkelde in zijn thuisland het befaamde 'halve-huis' concept. Het stelt sloppenbewoners in staat een 'echt' huis te kopen, voordat ze worden weggebulldozerd voor woningen die voor hen onbetaalbaar zijn. De prestigieuze tweejaarlijkse tentoonstelling in Venetië is deze keer geen showcase van wat de bouwende mens vermag als hij over onbegrensde budgetten beschikt (de Dubai-methode) of onmetelijk volumes bouwt (de China-benadering) danwel iconen ontwerpt die een zieltogende stad moeten redden (de Bilbao-doctrine).

Aravena's Venetië gaat over grassroots-architectuur, bouwen met leem, met bamboe, over kleinschaligheid, duurzaamheid en inventief gebruik van restmateriaal. En dat alles op plekken waar geld schaars is en politieke conflicten op de loer liggen.

Wat Aravena verstaat onder frontarchitectuur is verzameld in het Italiaanse paviljoen in de Giardini - het park dat samen met de loodsen van de Arsenale de hoofdlocatie vormt van de Biënnale. Hier staat een prachtige metershoge gemetselde boog van Solano Benítez. De Paraguayaan benut de twee elementen die in zijn land goedkoop voor handen zijn: baksteen en arbeid. Hij maakt er lichte frames mee, die eruit zien als een lattenconstructie. Maar in feite zijn het ingenieus met cement geborgde stenen, die bogen, wanden en daken kunnen vormen. Goedkoop, speels en licht.

Deze inventiviteit typeert de editie Venetië 2016. Dit is een biënnale van verhalen en ideeën, minder die van het ruimtelijk ontwerp. De architect is hier meer mediator dan een designer. Meer een katalysator dan een estheticus. Hij neemt positie in op het moment dat politiek en het geld het antwoord schuldig moeten blijven.

Zilver voor drijvende school

De drijvende school van de deels in Nederland, deels in Nigeria werkzame architect Kunlé Adeyemi is in Venetië bekroond met een Zilveren Leeuw. Een kopie van de school, die middenin de rivier in de Nigeriaanse hoofdstad Lagos ligt, dobbert in een zijarm van de Venetiaanse lagune bij de Arsenale. De school is een voorbeeldproject voor de overbevolkte kustregio van Afrika, duurzaam en bovendien ligt het centraal in de stad en is het daardoor bereikbaar als kenniscentrum.

Het vluchtelingenvraagstuk in Europa vormt een dergelijk front. In de Giardini is het Britse paviljoen opgetuigd rondom de verkenning van het begrip thuis. Wanneer is een huis voor een vluchteling een thuis? De Britten ontwierpen een serie: Home for hours, home for a day, voor een week, maanden, voor jaren. De Duitsers zaagden hun paviljoen open, noemen het Making Heimat en onderstrepen bondskanselier Merkels gastvrije toon tegenover vluchtelingen. Het Nederlandse paviljoen keert naar de bron: door een andere architectuur van de VN-vredesmissies, door meer contact met lokale partijen, heb je grotere kans op bestendige vrede en dus voorkom je dat deze mensen ooit vluchteling worden.

Vrijwel iedereen in Venetië omarmt de sociale agenda van Aravena. Hij is ontegenzeggelijk de man van het moment. Niet alleen mocht hij dit jaar de belangrijkste architectuurtententoonstelling ter wereld vorm geven. Hij kreeg in maart ook de Pritzker Prize, een van de meest begeerde architectuur onderscheidingen.

Art of Nexus, het Japanse paviljoen in Venetië, gaat over de dunne maar cruciale grens tussen privacy en gemeenschappelijkheid. Beeld Laurian Ghinitoiu

Nog een front op deze tentoonstelling: De Indiase architect Rahul Mehrotra toont de tijdelijk stad Kumbh Mela, een plek die eens in twaalf jaar in een paar weken tijd wordt opgebouwd voor een religieus festival waar zeven miljoen mensen verblijven. In het Zuid-Afrikaanse Durban sluiten een oud-politieman en een architect een pact om van een crimineel stuk stad een levendige markt te maken. Twee keer geen pure architectuur, maar wel fascinerende oplossingen om een stad leefbaar te maken. En dus, zoals Aravena wil, de kwaliteit van het dagelijks leven op te waarderen.

De snel gestegen ster van de Chileense architect roept ook weerstand op. Hij is meer een activist dan een architect, facebookte Patrik Schumacher, partner bij het architectenbureau Zaha Hadid. Dat is niet helemaal waar, Aravena bouwt zowel in de favella's als corporate kantoren. Wel opent deze kritiek een andere vraag: waar is het werk van Alejandro Aravena zelf? Geen enkel project van hem is te zien, wat spijtig is, want zo bekend is hij in Europa ook weer niet. Als er een front is, gaat de eerste officier toch voor de troepen uit?

De paviljoens

Er zijn ruim 60 landen vertegenwoordigd met een paviljoen of tentoonstelling op de Biënnale van Venetië. Het Spaanse paviljoen in de Giardini is bekroond met de Gouden Leeuw voor beste landeninzending. Unfinished is de titel. Het is een wat poëtisch blik op de kredietcrisis, die van de onroerendgoedmarkt in Spanje in een apocalyptisch landschap heeft gemaakt. Het paviljoen toont foto's van spookachtige halfafgebouwde wijken en infrastructuur en laat zien hoe mensen hun eigen oplossingen weten te vinden.

Zoals bijna altijd is het Japanse paviljoen interessant. Art of Nexus, is de titel van de presentatie. In Japan zijn de ruimtes klein, de grens tussen privacy en gemeenschappelijk is dun, maar o zo cruciaal. De manier waarop die grens in de architectuur wordt verkend, is subtiel, sensitief en praktisch.

'Aan de ene kant lijkt de architectuur bezig met het produceren van spectaculaire gebouwen, feestelijke reflecties van de kracht en de ambities van de opdrachtgevers. Aan de andere kant kijkt de samenleving onverschillig toe en schuwt het stellen van vragen aan de architectuur', schrijft Paolo Baratta, de president van de Biënnale.

Het is een van de weinig beschouwende zinnen die deze Biënnale begeleidt. Veel context geeft Aravena niet. Dit is vooral een Biënnale van show, don't tell. Het is een Biënnale die imponeert door zijn inventiviteit, door zijn niet lullen maar poetsen. In dat opzicht wordt de titel Reporting from the front volledig waargemaakt.

Architectuur Biënnale Venetië, Reporting from the front, curator Alejandro Aravena, Venetië, t/m 27/11.

Eerbetoon aan Zaha Hadid

Voor de onverbeterlijken die na de Biënnale in Venetië toch wat spektakelarchitectuur wil zien, is er in de Fondazione Berengo een overzicht van het werk van Zaha Hadid. Het valt buiten de Biënnale-programma, maar wordt razend druk bezocht. De expositie is een eerbetoon aan de onlangs onverwachts overleden zeer begiftigde Brits-Iraakse architecte (1950-2016). Er is gerealiseerd werk te zien van haar studio, studies voor prijsvragen, maar ook haar vroege (vrije) schilderwerk. Hadid ontwierp onder meer een voetbalstadion voor het WK 2022 in Qatar, het museum MAXXi in Rome en het operahuis in het Chinese Guangzhuo.

Zaha Hadid, Fondazione Berengo, Venetië, tot 27/11.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.