Reportage

Sociaal sekswerker hunkert naar erkenning: ‘Mensen met een beperking hebben ook behoeften en fantasieën’

Posterbeeld van de film Ada, van Fabuch Social Cinema; met Birgit Welink als Ada en Fabian Jansen als Frank; regie: Fabian Jansen Beeld Marc Haers
Posterbeeld van de film Ada, van Fabuch Social Cinema; met Birgit Welink als Ada en Fabian Jansen als Frank; regie: Fabian JansenBeeld Marc Haers

Ze doen werk waar de gemiddelde sekswerker ‘geen kaas van heeft gegeten’. Seksverzorgenden voorzien in de seksuele behoeften van mensen met een beperking. Erkenning voor hun professie is hard nodig. ‘Zonde dat de meesten zich nog steeds gedwongen voelen tot een dubbelleven.’

In de herfst van vorig jaar reed acteur Fabian Jansen (38) van een theateroptreden in Amsterdam naar zijn huis in Bartlehiem – ‘vlakbij het beroemde schaatsbruggetje’. Op de radio hoorde hij een politica van de ChristenUnie een nieuw wetsvoorstel verdedigen. Met steun van christelijke partijen probeerde zij betaalde seks strafbaar te krijgen, als middel om misstanden in de seksindustrie aan te pakken. Tijdens de pittige discussie die volgde, werd Jansen vooral geraakt door een reactie van Rick Brink, voormalig minister van Gehandicaptenzaken. Volgens hem ontnam dit wetsvoorstel mensen met een beperking de mogelijkheid op een volwaardig seksleven; zij zijn vaak aangewezen op het inhuren van een sociaal sekswerker of seksverzorgende.

‘Nog nooit had ik daarbij stilgestaan’, zegt Jansen, het weekend voor de start van zijn project Ada zorgt, maar dan met seks. ‘Natuurlijk hebben mensen met een beperking ook seksuele behoeften en fantasieën. Maar ik had geen idee hoe ingewikkeld het is hieraan tegemoet te komen, laat staan dat dit iemands beroep is. Het zet de politieke discussie over dat mogelijke verbod op betaalde seks in een volstrekt ander perspectief.’

De acteur, bekend als vertolker van André Hazes in de musical Hij Gelooft in Mij, van filmrollen in Mannenharten en Nena en van het televisieprogramma De Vloer Op, zag er een filmscript in. Met zijn kleine filmmaatschappij Fabuch Social Cinema (vernoemd naar Jansens voormalig boekwinkeltje in Amsterdam) maakte hij de prijswinnende kortfilms Ella (2015) en Lady (2018). Jansens geëngageerde jeugd binnen het Leger des Heils speelt zeker mee bij Fabuchs doel om sociaal isolement te doorbreken. Dus besloot hij met een paar betrokken acteurs de verborgen wereld van seksverzorgenden te onderzoeken.

Dinsdagavond ging de film Ada (online) in première. Die volgt achterwaarts een emotionele werkdag van de hoofdpersoon (Birgit Welink). Dicht op de huid is Ada’s fysieke én professionele aandacht voelbaar voor cliënten met complexe problematiek, gespeeld door jonge acteurs als Tim Helderman (onder meer Toneelgroep Maastricht en Tryater) en Rianne Hogeveen (De Noordelingen, Vakdocent Theater). Tot en met zaterdag is de half uur durende film via De Harmonie in Leeuwarden te bekijken. Dagelijks volgt online een gratis talkshow onder leiding van Catherine Keyl, over seks, zorg, geld en wetgeving. ‘Dit taboe moet echt op tafel’, aldus Jansen.

‘Het is onvoorstelbaar hoe spastisch onze samenleving doet over seks bij mensen met een uitdaging’, benadrukt Vincent Ohlrichs (49), bestuurslid van Stichting Tiresias. ‘En dan noemen ze mij spastisch.’ Door een hersenbeschadiging bij zijn vroeggeboorte staat zijn lichaam 24 uur per dag onder spanning van extreme spiertrekkingen. Een partner heeft hij niet: ‘Helaas heeft nog geen vrouw ontdekt hoe leuk ik ben.’ Spontane seks is voor hem onmogelijk. ‘Ik moet alles van te voren regelen met mijn zorgbegeleiders. Zij moeten mij douchen en klaarleggen.’ Werknemers uit de reguliere prostitutie hebben volgens hem ‘geen kaas gegeten’ hoe om te gaan met fysieke beperkingen. Daarom huurt Ohlrichs af en toe voor 2 uur (€ 250,-) een seksverzorgende in.

Still uit de film Ada van Fabuch Social Cinema, met acteurs Tim Helderman als Crijn en Birgit Welink als Ada; regie: Fabian Jansen Beeld Fabuch Social Cinema
Still uit de film Ada van Fabuch Social Cinema, met acteurs Tim Helderman als Crijn en Birgit Welink als Ada; regie: Fabian JansenBeeld Fabuch Social Cinema

Meestal zijn dit vrouwen met een achtergrond in de zorg. Die merken hoe grensoverschrijdend gedrag van cliënten, bijvoorbeeld bij het wassen van dementerende bejaarden of mensen met een verstandelijke beperking, vaak herleidbaar is tot onbegrepen seksuele nood. Rikki (35, niet haar echte naam) maakte als helpende in verzorgingshuizen zo vaak mee dat mannen op gesloten afdelingen erecties kregen tijdens het wassen, haar grepen of vroegen bij hen te komen liggen dat ze ervan af zag die ‘incidenten’ te melden. Eerst begon ze als zelfstandig sekswerker. Maar het escort-aura beviel haar niet. Bovendien moest ze zelf alles regelen, van verzekering tot afspraken met zorgbegeleiders. Nu werkt ze voor de SAR, Stichting Alternatieve Relatiebemiddeling. Essentieel vindt ze het kennismakingsgesprek vooraf met een cliënt, over grenzen, wensen en verwachtingen. ‘Mannen die veel porno kijken, moeten vaak hun beeld bijstellen van wat in de praktijk mogelijk is. Bij mensen met een stoornis in het autismespectrum is het belangrijk te weten hoe ze fysiek contact ervaren.’ Ze herinnert zich een plotse woedeaanval van een jongen. ‘Ik dacht dat ik iets verkeerd deed. Bleek ik per ongeluk iets in de badkamer te hebben verschoven.’

Ook haar collega Tika Stardust (50+) benadrukt het belang van ‘het totaalplaatje’: toewijding, tijd, veiligheid, openheid en kennis van iemands medische achtergrond. ‘Wij moeten met alles kunnen omgaan, van het verwisselen van incontinentiemateriaal tot het leren masturberen van iemand met een verstandelijke beperking. Bovendien kan medicatie vaak onbedoeld seksueel wellustig maken of juist impotentie veroorzaken.’

Iemand uit een tillift halen, doet Stardust niet meer, sinds ze weet dat haar verzekering die handeling niet dekt. Soms geeft ze gastlessen om het vak bespreekbaar te maken. Toch betreurt ze dat sinds haar openheid – in 2015 verscheen haar fotoboek Een stukje liefde - nog maar weinig ten goede is veranderd.

Beiden hopen dat het Ada-project van Fabuch deze week ook een vuist maakt voor een bij wet geregelde tegemoetkoming in de kosten. Rikki: ‘Alles in de zorg lijkt van A tot Z geregeld, behalve dit.’ Stardust: ‘Deze fysieke ontspanning kan ook kosten besparen, bijvoorbeeld voor fysiotherapie.’ Beschamend vinden ze het, dat cliënten soms hun intiemste geschiedenis op papier moeten zetten, in de hoop dat een meelevende gemeenteambtenaar een bijdrage uit de WMO (Wet Maatschappelijke Ondersteuning) of de WBB (Wet Bijzondere Bijstand) toekent. Rikki: ‘In de vijf jaar dat ik dit werk doe, heb ik één keer meegemaakt dat een ambtenaar een bijdrage oogluikend gedoogde. De rest is afgewezen.’ Stardust: ‘Je zult maar in een conservatieve gemeente wonen. Dit mag niet per stad verschillen.’ Ohlrichs benadrukt dat ‘seksuele zelfbeschikking een mensenrecht is’.

In de openhartige film laat Jansen met zijn betrokken team zien dat transparantie over seksuele behoeften van gehandicapte mensen in ieder geval bijdraagt aan de erkenning van de professie van seksverzorgenden. ‘Zonde dat de meesten zich nog steeds gedwongen voelen tot een dubbelleven’, aldus de acteur.

Ada zorgt, maar dan met seks, kortfilm + (online) talkshow, door Fabuch Social Cinema, i.s.m. Stichting Tiresias, dagelijks t/m 29 mei. Tickets (€ 3,-) voor filmstream Ada via De Harmonie in Leeuwarden. Fabuchs Social Sex Show o.l.v. Catherine Keyl, dagelijks van 20.30 tot 21.30 uur, gratis te volgen via fabuch.nl

De echte naam van Rikki is bij de redactie bekend

Acteur en filmregisseur Fabian Jansen Beeld Marc Haers
Acteur en filmregisseur Fabian JansenBeeld Marc Haers

Fabian Jansen

Fabian Jansen (1983) speelde tijdens de eerste lockdown vanuit De Harmonie in Leeuwarden 168 uur live achter elkaar de rol van Els, een verkouden dame in quarantaine. Tijdens de tweede lockdown maakte hij met Fabuch, onder begeleiding van een intimiteitscoach, het filmportret Ada, over de indringende praktijk van een seksverzorgende. Bij het grote publiek is Jansen vooral bekend als vertolker van André Hazes in de musical Hij Gelooft in Mij en het televisieprogramma De Vloer Op. In het theater speelde hij o.m. bij NTGent, Het Toneel Speelt, Onafhankelijk Toneel, Toneelschuurproducties en Theater Artemis. Bij Artemis maakte hij ’s Heerenkinderen (2009) over zijn jeugd bij het Leger des Heils en bij PeerGrouP de theatersolo Maalkop (2018) over suïcide onder boeren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden