Soapgesprekken duren nooit lang

Bruiloft, ontvoering, scheiding, onverwacht vaderschap, bedrog, schijnzwangerschap, dood, het is niet niks wat de gemiddelde soapfiguur te verstouwen heeft. Bij soaps worden grenzen per definitie overschreden....

HET leukste van soap is het moment waarop de personages het allemaal niet meer weten. In iedere aflevering van elke willekeurige soap gebeurt dat wel een keer. De kijkers hebben er nauwelijks erg in, want het zijn geen momenten van grote paniek.

Er wordt niet wanhopig heen en weer gelopen of naar hoofden gegrepen, er komt geen hysterisch geschreeuw aan te pas. Meestal kijkt de betreffende acteur bewegingloos voor zich uit, en verwoordt zo adequaat mogelijk de opgetreden verwarring. Niet zozeer als een noodkreet, meer als een verzuchting.

'Bettina, ik weet het niet meer. Ik weet niet meer wat ik moet doen, hoe ik me moet voelen.'

Die verwarring komt niet zomaar uit de lucht vallen. Het is immers niet niks, wat de gemiddelde soapfiguur te verstouwen heeft. Bruiloft, ontvoering, scheiding, plotselinge verlamming, onverwachte genezing, onverwacht vaderschap, nieuwe liefde, bedrog, auto-ongeluk, schijnzwangerschap, gevolgd door de dood van de nieuwe geliefde. Na zoveel voorspoed en tegenslag achter elkaar is het logisch dat zo'n personage niet meer weet hoe hij zich moet voelen.

Dat is ook het enige antwoord op de kritiek dat er in televisiesoaps zo beroerd wordt geacteerd. In iedere andere vorm van serieus drama wordt gestreefd naar een zekere geloofwaardigheid. Hoe bedacht de gebeurtenissen ook zijn die de personages overkomen, het blijft binnen de grenzen van wat mogelijk is. Bij soaps worden die grenzen per definitie voortdurend overschreden. De traagheid van de scènes en het gebrek aan actie waarmee de soap zich onderscheidt zijn alleen maar buitenkant. Het is bedoeld als tegenwicht, om de boel een beetje af te remmen. Want als je de levensloop van de meeste soapfiguren overziet, gebeurt er eerder te veel dan te weinig.

Vanaf hun eerste entree in een serie bevinden de personages zich op een achtbaanrit waarbij hoogtepunten en dieptepunten zich in een duizelingwekkende vaart afspelen. Het is per definitie onmogelijk om op zo'n bizarre opeenvolging van ervaringen geloofwaardig te reageren. Wat verslagen voor je uitkijken, zachtjes het hoofd schudden en zeggen dat je het allemaal niet meer weet is misschien wel de beste optie.

'Wat die allemaal heeft moeten doormaken - ze is er nooit overheen gekomen.'

Ontroerend aan zelfs de allerslechtste soap is dat de personages nooit in de gaten hebben in wat voor een verhalenmachine ze zijn beland. Als balletjes in een flipperkast worden ze heen en weer geschoten, ter vermaak van veel toeschouwers. Over hun hoofden wordt er grof geld met hen verdiend. De soapfiguren zijn zich daar niet van bewust. Oneindig sleept het drama zich voort dat hen gevangen houdt, maar de personages blijven zich verbazen over de extreme wendingen in hun eigen bestaan. Steeds opnieuw wenden ze zich tot elkaar om hun nood te klagen, en ze pijnigen hun simpele breinen op zoek naar een verklaring.

'Is Aafke Kouwenberg je moeder? Hoe kan dat nou, ik heb je ouders net gezien'

'Het zijn m'n ouders helemaal niet, ze hebben al die tijd tegen me gelogen. Ik ben hun dochter niet'

'Ik weet niet wat ik moet zeggen. Is het echt waar?'

'Ja. Waarom zou ik zoiets verzinnen?'

'Maar hoe KAN dat dan'

'Ik weet het niet. En daarom ben ik hier.'

De veelvuldige momenten dat de personages proberen hun eigen situatie te overzien, dat is waar het in soaps eigenlijk om draait. De momenten dat de personages tegen de randen van hun luchtdichte wereld botsen, en zich afvragen wie dit allemaal voor hen heeft bedacht. In het hedendaagse theater is dat station al lang gepasseerd. In 1921 liet de Italiaanse schrijver Luigi Pirandello in zijn toneelstuk Zes personages op zoek naar een schijver de figuren in zijn drama in opstand komen tegen de grillen van hun schepper, de schrijver. Bertolt Brecht gaf in de jaren dertig zijn acteurs de opdracht om op gezette tijden uit het verhaal te stappen, en ook uit het personage dat zij speelden.

Zo werd de constructie blootgelegd waar de figuren uit het drama plompverloren in waren neergezet. Sindsdien klinkt er in elk opgevoerd toneelstuk het besef door dat er achter ieder personage een schrijver zit, een regisseur en een acteur. En die hebben allemaal zo hun redenen om bepaalde dingen te laten gebeuren. Ze gebruiken de personages om uitspraken te doen over het leven en de mensen, of op z'n minst om vragen te stellen, bepaalde thema's te onderzoeken.

Van een dergelijk onderzoek is in de televisiesoap geen sprake. De makers van televisiesoaps hebben niet zo veel bedoelingen. Er wordt heus wel eens een maatschappelijke kwestie aangesneden, dan komt er ineens een incest-affaire op de proppen of krijgt een donkergekleurd personage te maken met discriminatie. Maar dat gebeurt allemaal en passant, in het voorbijgaan. De belangrijkste opdracht van de makers is het op gang houden van het verhaal. De problemen moeten niet te ingewikkeld worden, want dat houdt de boel maar op.

De kijkers moeten vooral niet het idee krijgen dat de makers iets op hun lever hebben. Een van de onwrikbare wetten van de soap is dat de makers ervan zich verstoppen achter de onstuitbare stroom van gebeurtenissen. Ze zijn onzichtbaar voor het publiek, en voor de personages. Hoeveel vragen de soapfiguren ook hebben over wat hen allemaal overkomt, nooit verschijnt er een schrijver of een regisseur om het een en ander toe te lichten.

De existentiële twijfel die de personages telkens overvalt, is dan ook niet van lange duur. Het filosofische gesprek over de meest recente, bizarre levenswending is gauw afgelopen, want veel verder dan de constatering dat het allemaal veel is en onbegrijpelijk komen de personages niet. Gelukkig dient zich al snel een nieuwe scène aan - soapgesprekken duren nooit lang - of worden de gesprekspartners meegesleept door de volgende dramatische gebeurtenis.

'Dan ga ik je nu verschrikkelijk verwennen, zodat jij deze ellende zo snel mogelijk kan vergeten.'

Dit gebrek aan filosofisch inzicht maakt de televisiesoap aantrekkelijk, zowel voor de makers als voor de kijkers. Niets is immers zo vermoeiend dan je voortdurend af te vragen wat de bedoeling is van een bepaalde scène. Niet voor niets worstelen de bedenkers van hedendaagse verhalen altijd met het einde. In de afloop van een verhaal schuilt altijd de moraal. Blijft het homoseksuele stel nog lang en gelukkig bij elkaar? Is dat niet een al te rooskleurige voorstelling van zaken? Of bevestig je juist een vooroordeel als je ze ruziënd uit elkaar laat gaan?

Bij soap behoeven die vragen geen antwoord. Een soap heeft helemaal geen einde, daar dendert de achtbaan van het leven eeuwig voort. Liefdesgeluk moet worden verstoord, anders stopt het verhaal. Zelfs de dood van een soapfiguur is geen eindstation, soapdoden kunnen op miraculeuze wijze tot leven worden gewekt. De verbazing daarover bij de mede-personages duurt niet langer dan één quasi-filosofisch gesprek. Daarbij schudden de soapfiguren zachtjes het hoofd. Ze vragen zich af waar ze het allemaal aan te danken hebben, want zelf hebben ze het niet zo kunnen verzinnen.

'Het is niet mijn schuld, het is de schuld van de situatie. . .'

Even lijkt het alsof de verwarde soappersonages op zoek gaan naar hun Maker. Maar net als de kijkers voor de buis weten ze niet zeker of die wel bestaat. Is het toeval dat Taylor uit The Bold and the Beautiful na haar dodelijke ongeluk tot leven gekust is door een Marokkaanse prins? Is het haar bestemming dat haar geliefde Ridge in de tussentijd met een ander is getrouwd? Moet ze dit noodlot bevechten, of is het haar bestemming, zoals haar prins beweert?

Het is een variatie op de meest wezenlijke vraag die de mens al eeuwen bezig houdt. En voor soappersonages is er maar één antwoord mogelijk: 'Ik weet het niet. En daarom ben ik hier.'

De citaten zijn afkomstig uit de diverse soapseries die afgelopen maandag tussen 18.30 en 20.30 uur zijn uitgezonden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden