Snorremans verstoort opera van Tsjaikovski

Altijd smullen, een opera van Tsjaikovski. Drama, hartstocht, een snufje pathetiek: aan Pjotr Iljitsj valt een operahuis zich niet snel een buil. Zou je denken.

Beeld Karl en Monika Forster

De Noorse regisseur Stefan Herheim krijgt het voor elkaar. Als bij De Nationale Opera de pauze van Pique dame begint, komt Tsjaikovski menigeen de neus uit. Zelfs bij de klanken uit de orkestbak vermoed je aanvankelijk amper dat het gevecht tegen een rampregie wordt gevoerd door een kampioenskoppel: het Koninklijk Concertgebouworkest en zijn voormalige chef Mariss Jansons.

Herheim vond het verhaal van Pique dame (schoppenvrouw) kennelijk niet spannend genoeg. Door deze opera, vrij naar Poesjkin, dwaalt de jonge officier Herman. Twee krachten bepalen zijn ondergang: hij wordt verliefd op Liza (die verloofde is met een ander) en hij raakt geobsedeerd door het kaartspel, dat hem het fortuin moet leveren om er met Liza vandoor te gaan. Herman leidt aan wanen en ziet geesten. Hij is, kortom, een zenuwpees die snakt naar een krachtige regisseurshand.

Bij Herheim begint hij als Tsjaikovski's schandknaap. Op zichzelf geen mal idee: de componist was homoseksueel, kon daar in 19de-eeuws Rusland niet voor uitkomen, en moest zijn lust tenslotte érgens kwijt. Dat hij zijn gevoelens bovendien sublimeerde in operanoten en personages, vormt in Amsterdam het valide vertrekpunt.

De problemen komen bij stap twee. Een avondlang schuifelt Tsjaikovski rond als de schepper van Pique dame. De snorremans ziet zichzelf verdubbeld in vorst Jeletski, Liza's verloofde. Hij speelt piano in een weelderige 19de-eeuwse salon, playbackend of live via de vingers van Christiaan Kuyvenhoven. En steeds ziet hij zijn grijze kop in veertigvoud weerspiegeld bij de mannen van het operakoor.

Terwijl de rest zingt, smijt Tsjaikovski zijn noten op papier: een keer, twee keer, drie keer. In een roes grijpt hij in de toetsen: vier keer, vijf keer, zes keer. Het ideetje wordt een stoplap die het cliché van de romantische kunstenaar glanzend oppoetst. Kwalijker is dat Tsjaikovski een stoorzender wordt in de relaties tussen zijn eigen personages. Een knapperd die nog wijs kan uit de spaghetti van subteksten, homo of hetero, in het liefdesduet tussen Herman en Liza.

Pas in de derde akte krijgt de muziek de regie eronder. Strijkers gonzen wanhopig, uit klarinetten spreekt pijn. Een hitsig basmotief demonstreert hoe Tsjaikovski de minimal music ver vooruit was. Omfloerste strijkers hinten zowel naar oude Russische kerkzang als naar de hedendaagse sound van Arvo Pärt.

Voor de zangsolisten was de eenduidigheid van sommige taferelen een bof. Mezzosopraan Larissa Diadkova kwam magnifiek aan haar eind als Liza's grootmoeder, de gravin die weigerde aan Herman haar kaartgeheim te verklappen. Sopraan Svetlana Aksenova (Liza) zong meeslepend over bedrog en ijdele waan. Uit de keel van tenor Misha Didyk kwam een larmoyante Herman - maar misschien was dat de klank die hoort bij een dwaallicht. Minpuntje van de overwegend Russische cast: Slavische stemmen liggen doorgaans ruimer in de keel, wat soms uitdraait op intonatieschade.

Tsjaikovski: Pique dame.
Regie: Stefan Herheim, Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Mariss Jansons.
Amsterdam, Nationale Opera & Ballet, 9/6. Voorstellingen t/m 3/7, operaballet.nl

Het slotadvies luidt: toch maar gaan, bijvoorbeeld op 24 juni naar de beeldschermvertoning in het Amsterdamse Park Frankendael.

Kennis vooraf: de glazen in de voorstelling verwijzen naar de dood van Tsjaikovski, de pechvogel die vervuild water dronk. De types met schrijfveren in hun lijf knipogen naar Sint-Sebastiaan, de heilige die Tsjaikovski voorging in het martelaarschap.

En vertel vooral niks aan Vladimir Poetin. Als die hoort hoe het er in het Holland Festival aan toe gaat, met Tsjaikovski, zijn de rapen gaar. Zie Pjotr Iljitsj knielen voor Catharina de Grote, de 18de-eeuwse tsarina die hij nooit heeft gekend. Hij kust haar hand, zij werpt haar mantel af. Daar staat Herman, de drag queen die de componist zijn affectie gunt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden