BeschouwingDe wereld draait door

Snel, informeel en geïnteresseerd in álles: de nalatenschap van DWDD

Beeld Lars Deltrap

Jarenlang klaagden kijkers dat DWDD voorspelbaar was en dat je er altijd dezelfde koppen zag, en toch bleven ze massaal kijken. Oud-tv-recensent Haro Kraak analyseert de nalatenschap van het invloedrijkste tv-programma van de 21ste eeuw.

Vorige week was nog een typische demonstratie van het DWDD-effect te zien. Acteur Diederik Ebbinge nam plaats bij Matthijs van Nieuwkerk om de kijkcijfers van de laatste aflevering van zijn satirische talkshow Promenade op te krikken, in de hoop een tweede seizoen veilig te stellen. Ebbinge beloofde een speciale verrassing voor mensen met een kijkcijferkastje, waarmee de cijfers worden berekend. Zijn oproep werkte: 730 duizend mensen (of waren het alleen de mensen met een kastje?) keken die zondag, meer dan een verdubbeling van de eerdere kijkcijfers.

De wereld draait door is het favoriete promotiekanaal van cultureel en wetenschappelijk Nederland. Geen enkel vaderlands programma had in de 21ste eeuw zo’n grote invloed. De talkshow kon schaamteloos bewonderen en bewieroken en heeft zo menig bestseller gemaakt en tv-persoonlijkheid gelanceerd. Jarenlang klaagden kijkers dat DWDD voorspelbaar was en dat je er altijd dezelfde koppen zag, en toch bleven ze massaal kijken. Tegelijkertijd vond de talkshow, ondanks de hoge mate van rituelen, rubrieken en patronen, zichzelf telkens opnieuw uit, vaak met succes, maar soms faalde het DWDD-team ook grandioos.

Wat is de nalatenschap van DWDD? De mix van hoge en lage cultuur, de leuke filmpjes tussendoor, de informele setting waarin een minister en een realityster er allebei in tien minuten doorheen worden gejast en de neiging overal, maar dan ook echt overal beelden bij te laten zien waren ooit exemplarisch voor DWDD, maar zijn inmiddels door het gehele tv-landschap overgenomen. Het verdwijnen van het onderscheid tussen highbrow en lowbrow is doorgedrongen tot ver buiten televisie. 

In dat succes school een risico: omdat alle talkshows kopieën werden van DWDD, moest DWDD zelf blijven veranderen. In flink tempo werden spin-offs uit de grond gestampt. Tv-colleges onder de naam DWDD University, waarin – ongekend – een wetenschapper een uur lang onafgebroken mocht vertellen. Onder de noemer DWDD Heimwee werd Hier is... Van Dis nieuw leven in geblazen. Er kwam een festival, een boekenpanel, een pop-upmuseum en een pop-uprestaurant. Dat laatste resulteerde in een catastrofe. Het vijfgangendiner à 80 euro met ‘vergeten’ bereidingen, samengesteld door chef Robert Kranenborg, viel tegen. Gasten kregen hun geld terug.

Beeld Lars Deltrap

Ook binnen de eigen uitzendingen werd er geregeld geëxperimenteerd met het ooit zo vaste stramien van het format. In januari nog mocht de 97-jarige Joodse verzetsstrijder Selma van de Perre een hele uitzending vertellen over haar oorlogservaringen. Vaak was de inzet ambitieuzer dan een simpel één-op-ééngesprek. Er waren thema-uitzendingen over muziekles op basisscholen (een typisch verheffend DWDD-onderwerp), het Beatles-album Abbey Road en 100 jaar radio (inclusief een semimislukte nabootsing van oude radio-uitzendingen). Deze donderdag op het program: een uitzending gewijd aan Joop van den Ende.

In 2018 zweefden de prachtige gedichten en liedjes van Willem Wilmink op gezette tijden door de studio. Van Nieuwkerk: ‘Niet omdat daar aanleiding voor is, maar omdat we daar zin in hebben.’ We herinneren ons de vier minuten en drieëndertig seconden stilte die Reinbert de Leeuw opvoerde, het beroemde werk van John Cage. Honderdduizend mensen zapten weg, een dik miljoen bleef over. Er waren originele opera’s van een minuut, uitgevoerd door Michel van der Aa, Micha Hamel en Calliope Tsoupaki. In typisch urgente Van Nieuwkerk-taal: ‘Om te proberen de opera weer in het hart van de actualiteit te plaatsen.’

DWDD bleef in al die jaren ook gewoon trouw aan de meest karakteristieke DWDD-overtuiging: dat een bevlogen, authentieke verteller een publiek kan boeien, maakt niet uit waar het over gaat. Noem de namen maar op: Neerlandicus Herman Pleij, technerd Alexander Klöpping, politiek duider Sywert van Lienden, historicus Bart van Loo, sterrenkundige Vincent Icke, neuropsycholoog Erik Scherder, bioloog Freek Vonk (die steevast een dier meenam zodat Van Nieuwkerk een van zijn vele fobieën kon demonstreren), kunstminner en schrijver Joost Zwagerman, natuurkundige Robbert Dijkgraaf. Van Nieuwkerk hemelde ze in de introductie al dusdanig op dat het niet anders kon dan dat er een orakel ging praten.

Van Nieuwkerk houdt evenzoveel van de strakke regie van het format als van de ontregelende spontaniteit van live-tv. Of beter: hij regisseerde zelfs zijn eigen ontregeling. De hele reden dat hij ooit een tafelheer en –dame aanstelde, was dat hij niet álles wilde voorkoken. Er moest live iets gebeuren. Een tafelheer moest snel de promo inspreken, of radiopresentator Jellie Brouwer mocht het interview met Rafael van der Vaart overnemen. Een kok moest koken en de gasten laten proeven, een wetenschapper moest een proefje doen, een virtualrealitybril moest live getest, een toneelstuk meteen opgevoerd, een liedje niet besproken worden maar gespééld, hup, pak die gitaar erbij, ah toe, hij staat er toch.

Over de jaren slokte DWDD in het enthousiasme steeds meer vakgebieden op, zozeer dat verstikking dreigde. Kon je nog bekend worden als comedian zonder DWDD, een dichter uit de vergetelheid rukken zonder interview aan de stamtafel, doorbreken als popact zonder huisband te zijn, een boek aan de man brengen zonder de goedkeuring van Matthijs, liefst samen te vatten in een blurb voor de omslag? Nu gaan we vanzelf zien of dat nog kan, een gezonde correctie. De dominantie van het DWDD-tijdperk heeft vijftien jaar geduurd. Wie weet heeft het wat liefhebbers voor zwarte gaten, poëzie of opera opgeleverd.

Koop! Dit! Geweldige! Boek!

Hier worden in één minuut bestsellers gemaakt. Hoe werd het DWDD-panel van boekhandelaren zo invloedrijk?

Meer over Matthijs van Nieuwkerk

‘Tot zover’
Matthijs van Nieuwkerk presenteerde DWDD vijftien jaar lang. Huidige en voormalige tv-critici van de Volkskrant over het Matthijs van Nieuwkerk-instrumentarium dat DWDD zo tekende: zijn welbespraaktheid, zijn leg-het-mij-eens-uit-houding, zijn odes en zijn pennetje: dit is Matthijs van Nieuwkerk.

Vijf vragen
Waarom stopt Matthijs van Nieuwkerk met DWDD? En wat gaat hij nu doen? Deze en nog drie vragen beantwoord.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden