Smakelijk verhaal over de sensationele vondst van een uitgestorven gewaande vis

Raar geval, die coelacant. Is het nou een vis met pootjes of niet? Van binnen doen zijn vinnen sterk denken aan ledematen. Bovendien beweegt hij ze diagonaal, linksvoor-rechtsachter enzovoort. Zoals viervoeters doen. Pootjes dus? Niet echt. Want lopen doet hij niet.

Er is nog meer geks. Volgens de fossielenkalender zwom de coelacant 400 miljoen geleden al rond en bleef hij dat tot zo'n 70 miljoen jaar geleden doen. Daarna verdween hij. Spoorloos. Een prehistorisch beest, samen met de dinosaurus weggezonken in het slib van de tijd.

Tot in 1938 een levend exemplaar boven water kwam. De visser die hem aan de oostkust van Zuid-Afrika ving, had geen idee wat hij in handen had. De erbij gehaalde expert J.L.B. Smith wel, al durfde die het nauwelijks te geloven. Een levend fossiel. Een uitgestorven gewaande vis, die ook nog kandidaat stond voor de eretitel Voorouder van de Mens. Met die pootvinnen kon hij immers zomaar de missing link tussen zeedieren en viervoeters zijn.

null Beeld Mary Evans / Natural History Mus
Beeld Mary Evans / Natural History Mus

Erezaak

De manier waarop de vangst werd geprepareerd liet er weinig twijfel over bestaan: met zijn vinnen recht naar beneden, klaar om het droge op te gaan. De wereld reageerde met een mengeling van opwinding, ongeloof en diepchristelijke verontwaardiging.

Smith opende meteen de jacht op een tweede exemplaar, want van het eerste waren de ingewanden niet behouden gebleven. Het kostte hem veertien jaar, en dozen vol Wanted-posters mét vette premie, voordat nummer twee aan de haak werd geslagen. Veel noordelijker deze keer, bij de Comoren. Smith belde er zijn minister-president voor uit bed, en die gaf hem een militair vliegtuig mee. De coelacant was inmiddels een Zuid-Afrikaanse erezaak.

Gesprekje tussen de legerpiloot en de Comorese verkeersleiding:

'Wat is het doel van uw vlucht?'
'Een vis ophalen.'
'Versta ik het goed, een V-I-S?'
'Inderdaad, een vis.'
'U bedoelt zo'n ding met schubben.'
'Roger.'

Bijzonder samenraapsel

In Een vis uit andere tijden wordt het allemaal smakelijk opgedist. Soms zou je willen dat het boek iets meer ging over, tja, die vis. Aan de andere kant is de coelacantgekke mens ook zeer de moeite waard. De euforie van de ontdekking, de overspannen claim, de wereldwijde sensatie, en dan, gelukkig maar, de nauwkeurige studie en vaststelling van de feiten.

Dat laatste was niet aan Smith. Zijn tweede coelacant bleek te beschadigd, en vervolgens nationaliseerden de Franse bestuurders van de Comoren alle daar nog te vangen exemplaren. De eerste grote anatomische studie werd inderdaad in Frankrijk gepubliceerd. De coelacant bleek een bijzonder samenraapsel van haaieneigenschappen, viervoeterskenmerken en een paar unieke talenten. Zoals een zintuig voor elektrische stroompjes, waarmee hij waarschijnlijk prooien detecteert.

Voorouder-af

Maar hoe het met die pootjes zat, dat bleef de vraag. Want nog nooit had iemand een coelacant zien zwemmen, laat staan lopen. Pas in 1986, toen de Duitse bioloog Hans Fricke met een miniduikbootje op coelacant-safari ging, kwam er uitsluitsel: er lauft nicht.

Nog niet echt genoeg reden om hem definitief voorouder-af te verklaren. Maar vorig jaar viel de genadeslag. Genetici toonden aan dat de longvis voorligt in de race naar het droge. Geen voorouder dus, die coelacant. Maar best wel een eerbiedwaardige voortante of -oom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden