BOEKRECENSIEDe reparatie van de wereld

Slobodan Šnajder vergroot de geschiedenis van zijn vader uit tot een ontzagwekkende roman ★★★★★

Dwalend door de geschiedenis vergroot de Kroaat Slobodan Šnajder het leven van zijn vader uit tot een ontzagwekkende roman. 

SS’ers in Warschau tijdens de opstand in het getto, 1943.Beeld Getty

Volgens Javier Marías heb je grofweg twee soorten romanschrijvers. Het eerste type heeft zo ongeveer alles al uitgedacht voordat de eerste letter op papier wordt gezet: de structuur, de verhaallijn, de personages, de toon, de stijl. Schrijven met een routekaart, noemt de Spaanse schrijver dat. De tweede categorie heeft niet veel meer dan een idee of beeld in gedachten en gaat dan aan het werk. Dwalen met een kompas, heet dat in de woorden van Marías.

Als je afgaat op de structuur van De reparatie van de wereld zou je denken dat de Kroatische schrijver Slobodan Šnajder tot de eerste categorie behoort. Zijn roman, die bewonderenswaardig is vertaald door Roel Schuyt, bestaat heel overzichtelijk uit drie delen en elk daarvan is op zijn beurt onderverdeeld in hoofdstukken met kordate titels als ‘Stamvader Kempf zakt af naar Transsylvanië’, ‘De promenade, 1941’ en ‘Over de rivier en dan het bos in’. Maar als je gaat lezen, wordt al snel duidelijk dat Šnajder geen vaste route heeft gevolgd, maar al dwalend de geschiedenis van zijn vader, de dichter Ðuro Šnajder, heeft uitvergroot tot een reusachtige roman die veel meer is dan een met magisch-realistische elementen gelardeerde Vatersuche

Want De reparatie van de wereld is daarnaast een bijna mythische mini-familieroman, een grimmige schelmenroman, een schrijnende liefdesroman, een ontluisterend portret van een huwelijk, een ontzagwekkende historische roman (over Kroatië, de Tweede Wereldoorlog, het naoorlogse communisme) en, tot slot, een bijna weemoedige ideeënroman over herinnering, engagement, migratie, identiteit, de existentiële betekenis van kunst en over de grote vraag wat we nu eigenlijk aan moeten met het leven.

Reuzensprong

Rond 1770 weet Georg Kempf wél wat hij wil met zijn leven wanneer gezanten van keizerin Maria Theresia Duitse boeren en handwerkslieden proberen te ronselen voor onontgonnen gebieden in haar rijk. Als enige uit zijn door honger en armoede geplaagde dorp trekt hij de stoute schoenen aan, vertrekt en komt terecht in Slavonië, waar hij de stamvader wordt van een geslacht van succesvolle Kroatische Volksduitsers (etnische Duitsers die niet in Duitsland wonen). Hoe dat precies in zijn werk is gegaan, laat Šnajder links liggen. In plaats daarvan maakt hij een reuzensprong in de tijd (meer dan 150 jaar) en zoomt hij in op een nazaat die eveneens Georg Kempf heet maar uit heel ander hout is gesneden dan zijn verre voorvader. Kempf, zoals hij kortweg wordt aangeduid, is een twijfelaar, een scepticus, een buitenstaander. Hij houdt van drank, van vrouwen, van poëzie, en mist de handelsgeest van zijn vader.

Slobodan ŠnajderBeeld Dirk Skiba

Kempfs leven komt in een stroomversnelling terecht wanneer hij in 1943 ‘gedwongen vrijwillig’ toetreedt tot de Waffen-SS en naar Polen wordt gestuurd. Als militair staat hij daar ineens met beide voeten in de modder van de geschiedenis. ‘In Polen was alles nog ingewikkelder dan in Kroatië’, zo ontdekt hij. ‘Alles was hier met elkaar vervlochten tot een bloedige kluwen (…).’ Dat hij het na een jaar voor gezien houdt bij de SS is niet aan zijn politieke principes te danken – die hebben een figurantenrol in zijn morele huishouding – maar aan een Poolse nationaliste die hem ertoe verleidt zich aan te sluiten bij het Poolse Ondergrondse Leger. Zover komt het niet door een samenloop van omstandigheden, maar deserteren doet Kempf wel en daarmee begint een epische zwerftocht door oorlogsgebied, waar hij onder meer beschutting vindt bij Poolse boeren, een groep voortvluchtige Joden en het Russische leger.

Intussen heeft Kempfs zoon dan al zijn opwachting gemaakt in de tekst. Hij wordt weliswaar pas in 1948 geboren, maar als ongeborene becommentarieert hij in aparte kaders op montere wijze de oorlogsbelevenissen van de man die zijn vader moet worden. In deze prenatale fase is de zoon veel prominenter aanwezig dan na zijn geboorte en dat heeft wellicht iets te maken met het feit dat hij als personage van vlees en bloed in het naoorlogse Joegoslavië ‘maar zelden de geschiedenis ‘aan het werk’ [heeft] gezien’.

Sterke vrouwen

Dat geldt niet voor zijn moeder Vera, die in de oorlog actief was als partizane, op het nippertje een doorgangskamp overleefde en zich na de oorlog hard bleef maken voor een nieuw, rechtvaardiger (lees: communistisch) Joegoslavië, waarvan Kroatië toen een deelrepubliek was. 

Toch krijgt haar verhaal opvallend genoeg veel minder ruimte dan dat van Kempf. Deze tweederangspositie heeft iets tegenstrijdigs, omdat die haaks staat op de superieure kracht van haar persoonlijkheid, die zij deelt met een aantal andere vrouwelijke personages. Kempf koestert als hoogste ideaal ‘een wereld (…) die niet meer gered hoeft te worden’ maar in plaats van zich daarvoor in te zetten, laat hij zich tijdens de oorlog ‘als een paardenbloempluisje door de wind van de geschiedenis’ meevoeren om daarna in het Joegoslavië van Tito, min of meer uit de wind van de Grote Geschiedenis, een treurig en futloos bestaan te leiden als tweederangsdichter, mislukte echtgenoot (het huwelijk met Vera klapt al snel) en afwezige vader (na de scheiding wil Vera hun zoon alleen opvoeden, een besluit waartegen Kempf zich niet noemenswaardig verzet).

De zoon (Šnajders alter ego) kiest geen partij: niet voor de vader, niet voor de moeder. Ook geeft hij geen antwoord op de vraag of de wereld te redden valt. Dat de roman eindigt op een kerkhof stemt natuurlijk niet optimistisch. Anderzijds: de doden zijn niet dood. Althans, niet voor de levenden. En dat biedt zicht op een derde weg. Bewoog Kempf mee met de wind van de geschiedenis en meende Vera precies te weten welke route de geschiedenis moest volgen, hun zoon dwaalt er met een kompas doorheen. Het kompas van zijn herinneringen en vooral van zijn verbeelding. 

Misschien is dat een stap vooruit.

Slobodan Šnajder: De reparatie van de wereld. Uit het Kroatisch vertaald door Roel Schuyt. Wereldbibliotheek; 479 pagina’s; € 34,99.

Beeld Wereldbibliotheek
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden