Slechts weinig films kennen zo concreet gevolg als The Birth of a Nation uit 1915

Regisseur Nate Parker noemde zijn film naar die heel beroemde uit 1915. Wat was er aan de hand met The Birth of a Nation van David Wark Griffith?

Beeld uit The Birth of a Nation (1915).

Heel soms veranderen films de wereld. Jaws bijvoorbeeld, van Steven Spielberg, joeg in de zomer van 1975 wereldwijd zwemmers uit zee en hielp de haaienpopulatie decimeren. Midnight Express, geschreven door Oliver Stone, verbeeldde het Turkse gevangenisregime in 1978 zo sadistisch dat het westerse toerisme aan de Anatolische kusten terstond instortte. Maar slechts weinig films kenden een zo concreet gevolg als The Birth of a Nation van filmpionier D.W. Griffith (1875-1948). Diens klassieker was in 1915 goed voor de heroprichting van de Ku Klux Klan en voorzag de racistische terreurbeweging ook meteen van iconografie; de witte lakens en brandende crucifixen uit de film.

The Birth of a Nation was de eerste speelfilm ooit die werd geëerd met een vertoning in het Witte Huis. 'Dit is geschiedenis schrijven met bliksem!', noteerde een reporter uit de mond van president Woodrow Wilson. Die zei dat vermoedelijk nooit, constateerden historici decennia later. Maar het wervende presidentiële citaat bleef evenwel zeventig jaar lang opduiken.

Hoe The Birth of a Nation van gedoodverfde Oscarfavoriet veranderde in besmet product

Het slavenepos The Birth of a Nation gold in 2016 als een film die je gezien moest hebben. Amper een jaar later is het een besmet product. Wat ging er mis?

Groots én intiem

In Griffiths dik drie uur durende spektakel redt de Ku Klux Klan eerzame witte Amerikanen van onderdrukking door de als gewelddadig en dom verbeelde zwarte bevolking. Een alternatieve kijk op het Amerika van kort na de burgeroorlog (1861-1865). Al controversieel bij de première, maar ook een kolossale hit, en vanwege de visuele kunst wereldwijd gekoesterd door generaties filmmakers.

Griffith toonde de wereld hoe groots én intiem men kon vertellen op doek: massale vechtscènes, close-ups, hevige emoties. Hij pleitte middels zijn vroege blockbuster voor een herziening van de Amerikaanse geschiedenis. Die slavernij, dat was toch best een vrolijke aangelegenheid: zie die zwarte slaven eens plezier maken en dansen in The Birth of a Nation; ze krijgen zelfs twee uur werkpauze voor het avondeten. Nee, dan de eerste zwarte politici, die maar kip kluiven en alcohol drinken, en wier ogen verlekkerd oplichten als een nieuwe wet ze toestaat witte vrouwen te huwen. Of, nog erger, die ene mulat; de uit gemengd huwelijk voortgekomen intrigant die zowel de witte als zwarte bevolking uitbuit. Gelukkig, zo leert de tekstkaart in Griffiths zwijgende film, weet de Klan het 'arische geboorterecht' van de witte Amerikaan ternauwernood veilig te stellen.

Beeld uit The Birth of a Nation.

'Vader van de Amerikaanse cinema'

David Wark Griffith, zoon van een kolonel uit het verslagen Zuidelijke leger, verwierp het protest tegen The Birth of a Nation van burgerrechtenorganisaties als de National Association for the Advancement of Colored Peolple (NAACP). Zijn volgende speelfilm, Intolerance (1916), was bedoeld als antwoord op de volgens Griffith 'intolerante' critici. Het is een nog ambitieuzer en minstens zo invloedrijke film met verhaallijnen die zowel in het nu als het verre verleden spelen. Bij Griffiths dood in 1948, decennia na zijn grote successen, werd de door het publiek alweer vergeten cineast bijgezet als 'vader van de Amerikaanse cinema'. Charlie Chaplin noemde hem 'ons aller meester'. Orson Welles meende dat Griffith onrecht was aangedaan door Hollywood, dat zich gaandeweg van de vroege cineast had afgekeerd: 'geen stad, geen industrie, geen beroep, geen kunstvorm is zo veel verschuldigd aan één man.'

Ook diep in de jaren zeventig werd Griffiths bekendste film nog gebruikt bij het werven van nieuwe Ku Klux Klan-leden. De zwarte Amerikaanse schrijver James Baldwin noemde The Birth of a Nation 'een van de grote Amerikaanse klassieken' én 'een doorwrochte rechtvaardiging van massamoord' (essaybundel The Price of the Ticket, 1985).

Ook tegenwoordig worstelt Hollywood nog met de erfenis van de besmette pionier: in 1999 besloot de Amerikaanse vakvereniging voor regisseurs (DGA) haar sinds 1953 naar Griffith vernoemde oeuvreprijs toch maar om te dopen tot Lifetime Achievement Award. Dat uitgerekend een van de meest racistische blockbusters ooit gemaakt de fundering legde voor de filmindustrie, was voor de 37-jarige Nate Parker reden om de titel te hergebruiken voor zijn eigen historische film: The Birth of a Nation (vanaf deze week te zien in de Nederlandse bioscoop), nu over de bloederigste slavenopstand in de Amerikaanse geschiedenis. De zwarte filmer, in gesprek met het tijdschrift Filmmaker Magazine: 'Ik eis die titel op.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden