Sinds 6 mei 2002 is iedereen voorzichtig

In De andere kant wordt wekelijks een actuele kwestie ondersteboven gehouden of binnenstebuiten gekeerd. Deze week: Geert Wilders vindt hetzelfde als Donald Trump maar wordt met fluwelen handschoentjes aangepakt.

Beeld Carolyn Ridsdale

Ze gaan er met gestrekt been in, aan de overkant van de Atlantische Oceaan. Presidentskandidaat Donald Trump had nog maar net verklaard dat hij een totale stop wil op de immigratie van moslims, of hij kwam al onder vuur te liggen van andere politici. Zoals zijn medekandidaten van de Republikeinse Partij. 'Losgeslagen', oordeelde Jeb Bush. 'Fascistische praatjes', vond Jim Gilmore. 'Idioot', twitterde George Pataki.

In het Democratische kamp hielden de kandidaten zich ook niet in. Terwijl Hillary Clinton het hield bij 'verwerpelijk', sprak Bernie Sanders onomwonden van 'racisme en xenofobie'. Het team van Barack Obama stelde dat Trump zich volledig had gediskwalificeerd voor het presidentschap. Uiteraard waren er ook politici die milder reageerden, maar Trump kreeg van velen de volle laag.

Ook de Amerikaanse media, waaronder de Huffington Post, kenden geen schroom om de term 'racist' in de mond te nemen. Sterker nog, de baas van de populaire nieuwssite Buzzfeed meldde zijn medewerkers dat het juist een toonbeeld van objectiviteit is om de kwalificaties 'racist' en 'leugenaar' los te laten op de miljardair.

Maar wacht eens even. Een politicus die de grenzen wil sluiten voor moslims: kennen we dat niet ergens van? O ja, Geert Wilders. Maar gepeperde reacties zoals die nu in de VS op Trump klinken, horen we hier eigenlijk niet. Er wordt weleens gezegd dat Nederland zo'n harde debatcultuur heeft, maar de kwalificaties zijn met Amerika vergeleken juist mild.

De ene kant

Donald Trump krijgt keiharde verwijten als hij het plan presenteert om geen moslims meer toe te laten in de VS.

Discriminerend

Het was Tweede Kamerlid Sietse Fritsma die in 2007 voorstelde om de grenzen te sluiten voor immigranten uit moslimlanden, iets wat vanaf 2010 in de verkiezingsprogramma's van de PVV staat. Die eerste motie riep weliswaar zoveel verzet op dat deze niet in stemming werd gebracht, maar verder dan de term 'discriminerend' kwamen de verontwaardigde volksvertegenwoordigers niet. Een handvol Kamerleden gebruikte het woord racist, backbenchers als Marianne Besselink (PvdA) en al dan niet toevallig de allochtone politici Tofik Dibi (GroenLinks) en Fatma Ko¿er Kaya (D66).

De politieke leiders gingen vrijwel nooit vol op het orgel. Uitzondering was D66-fractieleider Alexander Pechtold, die eind 2009 'racist' en 'extreem-rechts' reserveerde voor Wilders naar aanleiding van een uitgelekt rapport van de universiteit van Tilburg, dat de PVV zo betitelde.

PVV-Kamerlid Sietse Fritsma. Beeld anp

Pim Fortuyn

Het ligt nogal gevoelig, zoveel is duidelijk. En dat heeft ook te maken met de Nederlandse geschiedenis. Want dergelijke felle reacties als die op Trump hebben we hier eerder wél gezien. En wel op Pim Fortuyn. Die werd uitgemaakt voor fascist, racist, Mussolini, Hitler. Politici van alle kampen roerden zich, landelijke media waarschuwden voor zijn opmars.

Terwijl hij strikt genomen minder ver ging dan Wilders. In het beruchte Volkskrant-interview, dat tot zijn breuk met Leefbaar Nederland leidde, zei hij dat er wat hem betreft geen islamiet meer binnen kwam. Maar ook dat hij wist dat hij dit juridisch niet dicht kon krijgen.

Toch voerden vergelijkingen met de Tweede Wereldoorlog toen de boventoon. Tot 6 mei 2002. Het heeft er alle schijn van dat politici en media zich voorzichtiger zijn gaan uitlaten na de moord op Fortuyn en het daarna met alle bijbehorende emotie gevoerde - maar op zichzelf terechte - debat over 'demonisering'. Bij dat soort beladen woorden zou voortaan altijd die wetenschap meespelen.

En er speelt nog iets mee. Want áls Wilders eens het etiket van fascisme of extreem-rechts opgeplakt kreeg, vooral door mensen van buiten de politiek, rammelde de argumentatie vaak. Zoals een scriptie van een Tilburgse student, die met een tamelijk absurde onderbouwing de PVV analyseerde als 'fascistisch'.

En dat rapport waar Pechtold op reageerde bleek later toch iets anders in elkaar te zitten. De wetenschappers vonden de PVV niet 'extreem-rechts' maar 'nieuw radicaal rechts'. Een nuttige aanvulling, omdat er inderdaad grote verschillen zitten tussen de huidige islamkritische partijen en traditioneel extreem-rechts. Dat wil alleen niet zeggen dat de PVV geen fascistoïde trekjes zou kunnen vertonen, zeker wanneer de standpunten verharden en Wilders 'minder Marokkanen' belooft.

Die laatste uitspraak leidde tot de heftigste reacties, waaronder een vergelijking met Hitler door PvdA-bestuurslid Fouad Sidali. Maar wat vooral opvalt is dat Sidali zijn tweet later herriep als 'ongepast'. En toen PvdA-Kamerlid Jan Vos afgelopen september over Wilders' schimpscheut in het vluchtelingendebat ('nepparlement') twitterde dat de PVV nu 'openlijk fascistoïde' was geworden, was er meer te doen over die tweet dan over Wilders' uitlatingen.

Entertainmentsectie

'In de VS is het constitutioneel besef sterker', zegt Vos nu, 'terwijl je in Nederland een soms wat lakse houding ziet. Dat komt doordat de Amerikanen hebben moeten vechten voor hun democratie. Het viel me ook op dat Trumps woorden on-Amerikaans worden genoemd.'

Het debat in de VS is op dit punt in elk geval een stuk harder. Er is geen mediaboycot, maar The Huffington Post verbande Trump naar de entertainmentsectie. The New York Times hekelde Trumps 'racisme'. Dat woord viel hier niet toen de PVV voor het eerst voorstelde om alle moslims aan de grens te weren. Pas na Wilders' 'minder Marokkanen' werden de reacties van media steviger. RTL Nieuws schreef dat die oproep 'niet deugt' en De Telegraaf (+) dat dit 'niets te maken heeft met fatsoen en respect'. Het verst ging NRC Handelsblad, door te stellen dat Wilders zo 'een sfeer oproept van deportatie'.

Iemand die dit alles vermoedelijk met enige bitterheid zal beschouwen is journalist Rutger van Santen. De ironie wil dat hij in 2008 geschorst werd als politiek verslaggever voor de Wereldomroep, omdat hij zich herhaaldelijk negatief had uitgelaten over Wilders. Hij noemde de PVV-leider een leugenaar en een racist. Laten dat nou net de woorden zijn die Buzzfeed aanbeveelt om Donald Trump mee te karakteriseren.

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden