Simon Stephens: "Het gaat over het vermogen van de mens zichzelf te overstijgen"

Toneelschrijver Simon Stephens (46) bewerkte de bestseller The Curious Incident of the Dog in the Night-Time voor theater. De puber in het stuk heeft een vorm van autisme, maar dat is nou juist níét de crux. Wat wel?

Joshua Jenkins als Christopher. Beeld Brinkhoff/Moegenburg

Het woord autisme valt niet, nergens, in het boek The Curious Incident of the Dog in the Night-Time (vertaald als Het wonderbaarlijke voorval met de hond in de nacht), de wonderlijke jeugddetective van Mark Haddon uit 2003, die een wereldwijde bestseller werd. En de Engelse toneelschrijver Simon Stephens (46), die het boek voor toneel bewerkte, toont zich na veertig minuten opgelucht dat ook in het interview het a-woord nog niet is uitgesproken. Waarom hij dat zo prettig vindt? 'Het gáát niet over autisme, of Asperger, of welke stoornis dan ook. Het gaat over het vermogen van de mens zichzelf te overstijgen.'

Wel ging het gesprek over een tikje zonderlinge jongen, die geobsedeerd is door cijfers en stoeptegelpatronen. Een jongetje dat van wiskunde houdt, maar mensen raar en griezelig vindt. Een jongen voor wie de drukte van een treinstation gekmakend is en die liever niet door zijn vader wordt aangeraakt.

The Curious Incident gaat over de 15-jarige Christopher, wiens wereld klein en overzichtelijk is, als gevolg van die niet nader genoemde beperking. Christopher woont samen met zijn vader en zijn tamme rat Toby. Als de hond van de buurvrouw wordt vermoord, is hij vastbesloten de dader te vinden, al is zo'n queeste voor hem eigenlijk veel te groot. Op zijn avontuur doet hij een schokkende ontdekking, maar leert hij ook moedig te zijn.

Stephens: 'Hij trekt eropuit omdat hij wil doen wat juist is. Ondanks zijn beperkingen, ondanks zijn angst.'

Die jongen werd een geliefd romanpersonage en de hoofdpersoon van een succesvolle theaterproductie op West End en Broadway. 'Hamlet meets Cirque du Soleil', schreef een Engelse krant. De voorstelling werd in Groot-Brittannië bekroond met zeven Olivier Awards en in Amerika met vijf Tony's, en is vanaf deze week te zien in Carré in de originele uitvoering, met de Engelse cast. Stephens is trots. 'Er zijn van mijn bewerking veertig verschillende voorstellingen gemaakt, in twintig landen. Stel je voor: het verhaal van een jongetje dat zijn eigen straat niet eens uit durft, reist nu de wereld over. Staat op Broadway, komt naar Amsterdam! Christopher in Amsterdam, die gedachte vind ik ontroerend. Hij zou het ongelofelijk eng en ongelofelijk mooi hebben gevonden.'

Hoewel Stephens' toneelwerk doorgaans nogal duister en gewelddadig is, met titels als Punk Rock en Pornography, toont hij zich op een middag in Carré een charmante veelprater, die elke welluidende volzin voorziet van een vleugje typisch Britse ironie. 'Dit project was in feite gewoon een prettige afleiding van mijn nogal zwaarmoedige reguliere werkzaamheden.'

Simon Stephens (46) werkt graag in Nederland. Voor regisseur Ivo van Hove en acteur Eelco Smits schreef hij de monoloog Song from Far Away (2015). Ook werkte hij aan de tekst van Obsession, de voorstelling die Van Hove maakte met Jude Law. Daarnaast schrijft Stephens liedteksten voor Wende Snijders. Hij werkt ook in Duitsland. 'Het is in deze tijd voor een Engelsman moeilijk Europeaan te zijn, maar ik heb het voorrecht samen te werken met de beste Europese artiesten.'

Waarom was u eigenlijk de aangewezen persoon om deze bestseller voor toneel te bewerken? Het is een youngadultboek, en werd een toegankelijke voorstelling voor kinderen vanaf 11 jaar.

Opgewekt: 'Ik denk dat Mark Haddon mij juist vroeg vanwege mijn notoire zwartgalligheid, haha. Nee, serieus: wij raakten bevriend en toen hadden zich al honderden geïnteresseerden bij hem gemeld voor de toneelrechten. Honderden. Maar hij was elke keer bang dat ze het verhaal te zoetsappig zouden maken. Het mag een boek voor een jong publiek zijn, het is een behoorlijk grimmig, en zeker geen rooskleurig verhaal. Mark was de wanhoop nabij toen hij mij uiteindelijk vroeg. Ik zei: ik wil het wel proberen, maar alleen als vriendendienst. Ik had geen idee of het iets zou worden; ik had nog nooit een boek voor toneel bewerkt. Maar ik vond het leuk om voor de verandering eens iets te maken dat ook geschikt was voor mijn kinderen.'

De roman heeft de structuur van een boek-in-een-boek: wij lezen het verhaal dat Christopher zelf schrijft over zijn zoektocht naar de hondenmoordenaar. Hoe vertaalde u dat naar toneel?

'Heel simpel: ik heb er een toneelstuk in een toneelstuk van gemaakt. Ik wilde dezelfde speelse vorm hanteren als het boek. Maar schrijven en lezen zijn solitaire activiteiten, en theater is bij uitstek een sociale ervaring. Nu is het theaterpubliek getuige van het toneelstuk dat Christopher maakt op school. Net als in het boek past hij de wetten van spanning, drama en mysterie toe op zijn eigen, autobiografische avontuur. Hij creëert zijn eigen heldenverhaal, zoals hij ook doet in de roman. Maar een toneelstuk maak je samen, en daardoor kon ik andere toneelpersonages bij het proces betrekken, zoals zijn lerares Siobhan, die meteen ook als verteller fungeert.'

Waarom was een extra verteller nodig? Een van de charmes van het boek is juist dat we ons in Christophers hoofd bevinden, en door de ogen kijken van een jongen die we nooit helemaal zullen begrijpen.

'Het fundamentele verschil tussen een roman en een toneelstuk is natuurlijk dat een roman ruimte biedt voor de gedachten van de hoofdpersoon. Op toneel kan zoiets alleen maar blijken uit de handeling, uit zijn gedrag. Ik had mijn bewerking kunnen baseren op alleen de dialogen en gebeurtenissen in het boek, maar Christophers unieke kijk op de wereld is nu juist wat dit verhaal zo bijzonder maakt. Om dat gegeven niet helemaal kwijt te raken, had ik een verteller nodig, iemand die ons flarden van zijn binnenwereld kon laten zien. Shiobhan vervult nu een scharnierfunctie tussen Christopher en het publiek. Zij nodigt ons uit in zijn universum.

'Ik koos haar omdat ze zo'n herkenbare figuur is. Iedereen die ooit op school zat, had wel één zo'n leraar of lerares die het goed met hem voor had, die hem begreep. Dat is zo'n belangrijke relatie. Daarbij: ik kom uit een familie van leraren.'

U werkte zelf ook een tijd als leraar. Ziet u parallellen tussen de leraar en de toneelschrijver?

'O, zeker; ik vind het niet verrassend dat mijn achtergrond tot deze beroepskeuze heeft geleid. Het theater en het klaslokaal bieden allebei collectieve ervaringen, waar je gezamenlijk, in het hier en nu, iets beleeft en opsteekt. Het zijn ook nog zo'n beetje de enige plekken waar je je telefoon uitschakelt, naast iemand zit die je misschien niet kent, en aandacht moet opbrengen voor iets dat op dat moment live in dezelfde ruimte gebeurt. Toen ik begon in het toneel was theater een conservatieve kunstvorm, maar nu, in onze digitaal gedomineerde wereld, maakt dit specifieke kenmerk theater haast revolutionair. Gedeelde ervaringen met vreemden zijn zeldzaam geworden.

'De leraar en de kunstenaar willen bovendien allebei het denken stimuleren en oproepen tot kritische reflectie. Maar een verschil is wel dat de kunstenaar onzekerheid wil creëren, waar de leraar vooral helderheid moet scheppen. Je wilt geen leraar die je alleen maar verwart, toch?'

Lacht. 'Of misschien ook wel.'

Wat zou u willen dat het publiek opsteekt van The Curious Incident?

'Van mij hoeft een toneelstuk geen boodschap of 'les' te bevatten, zoals Engelse conservatieve critici altijd weer van de kunsten eisen. Nee zeg, bah. Dit komt waarschijnlijk heel narcistisch over, maar als ik naar het theater ga, wil ik in de eerste plaats iets over mezelf leren. Ik hoef niet persé iets over Trump of de vluchtelingencrisis te weten te komen, daarvoor lees ik de krant. Maar ik wil wel inzicht krijgen in de tirannieke president in mezelf, bijvoorbeeld. De vluchteling in mezelf herkennen, of de bange burger. Zodat ik tot nieuwe inzichten over mezelf kom.'

Emma Beattie als Judy en Scott Reid als Christopher in The Curious Incident of the Dog in the Night-Time. Beeld Brinkhoff/Moegenburg

Wat kan Christopher ons over onszelf leren?

'Hij leert ons op een andere, minder geharnaste manier naar de wereld kijken. Doordat bepaalde dingen voor hem niet vanzelfsprekend zijn, een straatkruising, of een treinstation, tilt hij die zaken uit boven het alledaagse. Dat is voor ons gewone stervelingen heel leerzaam. The Curious Incident gaat over het vermogen je te verwonderen over aspecten van het leven die wij klein of onbeduidend vinden. Christopher herinnert ons er voortdurend aan hoe wonderlijk en verbazingwekkend de wereld is.

Stephens zegt het nadrukkelijk en met smaak: 'Our world is astonishing. Dat vind ik echt.'

Het boek lijkt goed af te lopen; Christophers avontuur vergroot zijn wereld en dat geeft hem vertrouwen. Hij besluit met: 'Ik kan alles, ik kan een wetenschapper worden, ik kan ergens anders gaan wonen. Ik kan alles, want ik heb het mysterie opgelost.' Op toneel is het slot ambivalenter.

'Dat is misschien mijn gebrek aan sentimentaliteit, dat Mark zo aansprak. Want ja, Christopher zegt dat, en hij gelooft het misschien ook wel, even, maar ik denk niet dat Mark dat ondubbelzinnig positief bedoelde. Want wij, lezers, publiek, weten natuurlijk wel beter. Christopher zal waarschijnlijk een ingewikkeld en zwaar leven hebben. Dat maakt zijn hoop in die scène des te tragischer. Het is zeker geen happy end.'

The Curious Incident of the Dog in the Night-Time. T/m 1/10 in Theater Carré, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden