Silence is Scorsese's bedevaart

Het duurde 26 jaar, maar Martin Scorsese heeft zijn epos over missionarissen in het 17de-eeuwse Japan voltooid. Wat kan de Italiaans-Amerikaanse regisseur kwijt in alle Bijbelse verwijzingen in zijn oeuvre?

Scène uit Silence. Beeld Kerry Brown

Noem het een wonder: Martin Scorsese die zijn nieuwste film mocht voorvertonen in het Vaticaan. Dertig jaar geleden nog werd zijn jezusfilm The Last Temptation of Christ (1988) in de ban gedaan door rooms-katholieke hoogwaardigheidsbekleders, vanwege een scène waarin de heiland (gespeeld door Willem Dafoe) het aanlegt met Maria Magdalena. Duizenden boze Amerikaanse katholieken gingen toen de straat op, bioscoopketens weigerden de film te vertonen en een radicale katholieke groepering stak een 'afvallig' Parijs' theater in de fik, waarbij enkele zwaargewonden vielen.

Maar nu is alles vergeven, vanwege Silence. Of paus Franciscus zelf ook heeft gekeken, is onbekend. Maar de heilige vader nam wel een kwartier de tijd om de filmmaker en diens vrouw en dochters te begroeten, voorafgaand aan de besloten vertoning op 1 december vorig jaar.

Paus Franciscus begroet Martin Scorsese, voorafgaand aan de vertoning van Silence in het Vaticaan. Beeld ANP

Astma

In Rome genoten driehonderd jezuïeten toen van Scorsese's 161 minuten lange epos over de al dan niet ijdele bekeringsdrift van Portugese ordegenoten in 17de-eeuws Japan. De missionarissen ondervonden destijds tegenwerking van samurai-inquisiteurs, die de gekerstende inlanders in Silence kruisigden in de woeste branding, overgoten met kokend water of ondersteboven hangend lieten leegbloeden middels een incisie in de nek. De verfilming van de historische gruwelen maakt nu kans op de Oscar voor beste cinematografie.

Eerder viel Mel Gibson een soortgelijke eer ten deel, toen zijn horror-bijbelepos The Passion of the Christ in 2004 werd vertoond in het Vaticaan. Bronnen bevestigden destijds dat paus Johannes Paulus II had meegekeken. Dit deed de bezoekcijfers geen kwaad.

Zowel Scorsese (74) als Franciscus (80) mijmerde als kind over het leven als missionaris, maar beiden schoten fysiek tekort voor zo'n avontuurlijke roeping: de Italiaanse Amerikaan had astma (en raakte na een jaartje seminarie afgeleid door meisjes en rock-'n- roll), de Italiaanse Argentijn kampte op jonge leeftijd al met zwakke longen.

Publiek

Ze hadden plezier, verklaarde de filmer in de Amerikaanse krant USA Today over hun ontmoeting. Scorsese had de paus verteld dat hoofdrolspeler Andrew Garfield zich voorafgaand aan de opnamen dertig dagen lang had getraind in de gebedsoefeningen van Ignatius van Loyola (1491-1556), de stichter van de als kritisch en intellectueel bekend staande jezuïetenorde. De paus - zelf ook jezuïet - had gegrapt dat de acteur nu enkel nog gewijd hoefde te worden.

Over de film had Franciscus zich niet uitgelaten, behalve de opmerking dat hij hoopte dat die 'vruchten zou dragen gelijk het boek': Scorsese's Silence is een bewerking van de in 1966 gepubliceerde historische roman van de Japanse en katholieke schrijver Shusaku Endo.

Of de film, voorzien van Vaticaanstempel, omarmd zal worden door een breed publiek, is onzeker. De Amerikaanse schrijver Brett McCracken, auteur van de bestseller Hipster Christianity, uitte zijn twijfels in het evangelische tijdschrift Christianity Today: 'Het is onmogelijk niks te voelen bij het zien van al die trouwe christenen die in de film worden gemarteld. Als christen huilde ik tijdens veel van deze scènes. Maar ik vroeg me af, in het afgeladen theater in Los Angeles: hoe valt deze schaamteloos christelijke film bij de vele ongelovigen in de zaal? Zien zij ook betekenis in al dit lijden, of slechts dwaasheid?'

Boxcar Bertha.

Ingewikkeld

'Dit is een ingewikkelde film voor religieuze mensen', zei priester James Martin in een gesprek met New York Magazine. 'Maar ook voor niet-religieuze mensen.' De Amerikaanse jezuïet, die regelmatig te gast is bij televisiestations voor het duiden van geloofszaken, diende als adviseur bij de opnamen van Silence. Hij was het die de hoofdrolspelers bijschoolde voor hun rol; naast Garfield ook Adam Driver.

In Silence gaan twee jonge jezuïeten op zoek naar hun bevlogen mentor en (historische) missionaris, Cristóvão Ferreira (Liam Neeson), wanneer blijkt dat die zijn geloof heeft opgegeven. Silence werpt de vraag op of het onder omstandigheden niet beter is, of zelfs christelijker, een geloof publiekelijk af te zweren, om zo menselijk lijden te voorkomen. Maar, waarschuwde James Martin in hetzelfde interview: niet-gelovige bioscoopbezoekers begrijpen mogelijk niet hoe complex die afweging is voor de personages in de film. 'Dit is geen nep-spiritualiteit.'

Scène uit Silence.

Bijbelse verwijzingen

Scorsese groeide op in de wijk Little Italy in Manhattan, kleinzoon van niet al te streng katholieke migranten uit Sicilië. Zijn astma dreef hem als kind naar de kerk, zo redeneert de cineast zelf in Scorsese on Scorsese, zijn biografie uit 2003. Sporten ging niet, bij de nonnen en priesters was hij veilig voor het rauwe straatleven. Ze stimuleerden hem te lezen en bespraken films.

Wie het oeuvre van de cineast erbij pakt, struikelt over de Bijbelse verwijzingen: de kruisiging van David Carradine's treinrover in Boxcar Bertha (1972), Harvey Keitels door boetedoening geobsedeerde gangster in Mean Streets (1973), het getatoeëerde kruis op de rug van Robert De Niro's psychopaat in Cape Fear (1991). Of, meer recent, Leonardo DiCaprio als beursoplichter die preekt als een messias voor zijn kudde in The Wolf of Wall Street (2013).

Niet elke katholiek was eind jaren tachtig woedend, toen Scorsese met The Last Temptation of Christ een Jezus verbeeldde die zowel goddelijk was als van vlees en bloed. De New Yorkse bisschop Paul Moore, een ex-marinier, verdedigde de film en noemde die 'christologisch correct'. Hij was het die Scorsese een exemplaar toestuurde van Shusaku Endo's roman Silence. Scorsese las het boek onderweg in de trein te Japan. Hij was daar omdat grootmeester Akira Kurosawa hem had uitgenodigd mee te spelen in Dreams (1990).

Wel duur, geen garantie

Met een productiebudget van ruim veertig miljoen dollar is Silence precies het soort film waar Hollywoodstudio's bang voor zijn: wel duur, maar geen gegarandeerd succes. Met een zwaar thema (geloof) bovendien, gesitueerd in een vreemd land (Japan). In de Amerikaanse bioscopen kent Silence vooralsnog een moeizame start: nog geen hit onder de christenen, zoals Mel Gibson eerder meemaakte met zijn The Passion of the Christ.

Martin Scorsese op de set van Silence. Beeld Kerry Brown

'Bedevaart'

Meteen daarna begon Scorsese aan Silence, samen met scenarist Jay Cocks (o.a. The Last Temptation of Christ). Zesentwintig jaar later, na contractuele strubbelingen en locatiebezoeken, de nodige aangehaakte en weer afgevallen acteurs (onder anderen Daniel Day-Lewis en Benicio del Toro), uitstel door alle partijen inclusief Scorsese, die steeds weer een andere film liet voorgaan, kwam het er eindelijk van. En nu noemt Scorsese de film zijn 'bedevaart'.

De dag voor zijn audiëntie bij de paus liet de regisseur zich uitgebreid interviewen door de hoofdredacteur (en priester) van La Civilità Cattolica, een van de oudste jezuïtische periodieken. De hoofdredacteur informeerde naar de mix van geloof en geweld in het oeuvre van Scorsese. 'Ik ben geobsedeerd door de vraag wie we zijn', antwoordde de cineast. 'En geweld is onderdeel van onze wereld. Het is er. En het is van belang dat te laten zien. Zodat iemand niet denkt: dat doen anderen, zelf zou ik dat nooit kunnen. Nou, dat zou je wél kunnen. Dat valt niet te ontkennen. Veel mensen kunnen gewelddadigheid niet begrijpen, omdat ze uit subculturen komen waar het buiten schot blijft, maar waar ik opgroeide maakte het deel uit van het leven, het was dicht bij je.'

Ook viste de priester-interviewer naar de status van zijn geloof. Scorsese, die al vaker verklaarde dat het katholicisme nu eenmaal in hem zit, ongeacht zijn overtuiging, antwoordde tactisch: 'Ik voel mij het meest comfortabel als katholiek.'

Silence is vanaf donderdag te zien in 39 zalen.

Harvey Keitel in Mean Streets.
Robert de Niro in Cape Fear.

'Katholieken kunnen beter liegen'

Zijn katholieken betere filmers? Regisseurs Jos Stelling (71) en Pieter Kuijpers (48), beiden met een katholieke achtergrond, leggen het nog eenmaal uit.

Pieter Kuijpers (o.a. Van God los, Riphagen): 'De calvinisten hebben de beelden uit de kerk verwijderd, bij ons staan ze er in groten getale in. Dat is een beetje een cliché, maar maakt wel het verschil. Ik denk dat je, over het algemeen, kunt zeggen dat katholieken beter zijn in het beeldend vertellen. Ik ben niet belijdend, maar ik merk wel dat ik zo geworteld ben: niet minimalistisch of ingetogen. Ik schilder graag met grote kwast: grote thema's, leven en dood, lyrisch.

'Het zit 'm ook in dat idee van verlossing: alles kán weer goed komen. Dat past goed bij film. Een personage moet lijden, maar er zit wel een beloning in. Dat is fijn. Calvinisten worden schuldig geboren: er valt niks aan te doen, geen invloed. Van God los kun je een passieverhaal noemen: Tygo's (Gernandt, red.) personage is een soort Christusfiguur. Er zit ook een piëta in.

Wat ik het meest waardeer aan Scorsese is dat hij alle middelen inzet om zijn verhaal te vertellen. Mean Streets bijvoorbeeld, had je ook als intiem verhaal over twee criminelen kunnen vertellen, maar hij maakte het Bijbels. Misschien is dat ook iets Italiaans.'

Jos Stelling (o.a. De illusionist, Duska): 'Wim Verstappen zei altijd: de katholieken zijn de enigen die weten hoe de hemel eruitziet, die hebben alles gevisualiseerd. Ik had het er laatst nog met Martin Koolhoven over, toch een soort protestant. Als je tegen calvinisten zegt: katholieken kunnen beter filmen, gaan ze ertegenin. Maar als je zegt: katholieken kunnen beter liegen, zeggen ze: ja dat klopt. Filmen ís liegen. Het is doen alsof, een goocheltruc. Dat beheersen katholieken als geen ander.

'Nadat we De Illusionist hadden gemaakt, liep ik eens met Freek de Jonge over het Sint-Pietersplein. Je weet: Freek, zoon van een dominee. Hij had de hele tijd op alles commentaar: het geld van het Vaticaan, de macht. Dan kom je binnen, zie je de piëta van Michelangelo, gehouwen uit één brok steen. Kijk, zei ik: daar heb je alles. Freek was tien minuten stil, voor het eerst.

'Hier op kantoor in Utrecht heb ik Christus aan het kruis voor me hangen. Zo'n man met een lapje aan het kruis. Wat wil je nog meer, als beeld?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.