SignalementenBoeken

Signalementen: Caroline Lamarche, Stine Jensen en De verovering van Jupiter

Er verscheen deze week nog veel meer. Hier onze keus uit boeken die we ook graag even noemen.

Beeld Uitgeverij Jurgen Maas

Een heerlijk ratjetoe van de gasten van Winternachten 

Het literaire festival Winternachten in Den Haag bestaat 25 jaar: een goede reden om een boek uit te brengen. De verovering van Jupiter bevat bijdragen van een keur aan sprekers van de afgelopen jaren. De schrijvers en dichters uit allerlei landen willen dat de literatuur de wereld verovert, en de volgende ambitie is Jupiter en Mars, schrijft Reggie Baaij guitig. Daarmee kun je dus alle kanten op, en het boek is een heerlijk ratjetoe aan stijlen en vormen – een verhaal, een reisverslag, een gedicht, een column. Heel geschikt om op verloren momenten in te grasduinen. Schrijvers uit Indonesië, (Zuid-)Afrika, Suriname en de Antillen, krijgen altijd een flinke inbreng op Winternachten en ook in deze bundel. Taalgebruik is de rode draad. Moeten schrijvers uit ex-koloniën in hun moedertaal schrijven en zo ‘hun geest dekoloniseren’, zoals de Keniaanse schrijver Ngugi wa Thiong’o (1938) bepleit? Van hem is een vrij recent verhaal voor een zoon opgenomen, dat twee keer is vertaald: van het Gikuyu naar het Engels, en dan naar het Nederlands. Vermakelijkste bijdrage: Adriaan van Dis op een literair festival op Bali, nogal verloren, die zich wat Bahasa probeert te herinneren. (Wim Bossema)

Toef Jaeger (red): De verovering van Jupiter. Uitgeverij Jurgen Maas; € 18,99 

Het genadeloze zelfonderzoek van ambtenaar Belmiro

Beeld Koppernik

De Braziliaanse schrijver Cyro dos Anjos (1906-1994) studeerde aanvankelijk rechten, werd ambtenaar, maar koos uiteindelijk voor de literatuur. In 1937 debuteerde hij met de roman Ambtenaar Belmiro, dat deels in de vorm van een dagboek is geschreven. Het leven van ambtenaar Belmiro Borba, werkzaam op de afdeling ‘Groei en Ontwikkelling’ loopt dan ook opmerkelijk parallel met dat van zijn schepper. Sterker nog, zoals vertaler Harrie Lemmens in zijn nawoord schrijft, Dos Anjos hanteerde als journalist het pseudoniem Belmiro Braga.

In feite is deze geestige maar ook troosteloze roman het portret van de groep intellectuele dromers waartoe Dos Anjos ook zelf behoorde. Hij zet ze scherp neer, de pretentieuze literatuurdocent Silviano, de ‘lyrische anarchist’ Redelvim en de onbereikbare Carmélia Miranda, gemodelleerd naar de destijds populaire Portugese filmster Carmen Miranda.

Ambtenaar Belmiro weet maar al te goed dat Carmélia hem niet ziet staan. Zijn zelfonderzoek is genadeloos: ‘Slinks en geslepen maakt een kwade duivel al ons werk onnut, en morgen zijn we wat we niet willen worden, en vandaag zijn we wat we gisteren waren en niet meer willen zijn.’ (Peter Swanborn)

Cyro dos Anjos: Ambtenaar Belmiro. Uit het Portugees vertaald door Harrie LemmensKoppernik; 240 pagina’s; € 22,50

De mensen leren van de dieren in de verhalen van Caroline Lamarche

Beeld Uitgeverij Vleugels

Toen ze in de jaren negentig begon te schrijven, verdwenen de chronische slaapproblemen van de Belgische Caroline Lamarche (Luik, 1955). Sindsdien schreef ze romans, korte verhalen, hoorspelen, theaterteksten en poëzie. Met de bundel Van dieren en mensen, nu vertaald door Katelijne De Vuyst, won ze vorig jaar de Franse Prix Goncourt de la Nouvelle.

De twee langere en zeven kortere verhalen gaan over relaties tussen mensen en over hun relaties met dieren en de natuur. De dieren laten mensen knopen doorhakken, helpen ze het verleden te verwerken en zijn vooral goed in het geven van lessen in vrijheid. In een wat dromerige en tegelijkertijd trefzekere stijl zet Lamarche haar personages neer. Het blijken eenzaten – als er al een geliefde is, ervaren ze die relatie als benauwend – die oog hebben voor details: het grijze licht dat golfjes op een meer doet oplichten, de kreet van gierzwaluwen, de trillende neusgaten van een kind. Onschuldig zijn we in de ogen van de schrijfster geen van allen meer: we zien ‘dat de natuur nog altijd even mooi is’, maar we weten tegelijkertijd dat ze ziek is. (Wineke de Boer)

Caroline Lamarche: Van dieren en mensen. Uit het Frans vertaald door Katelijne De VuystUitgeverij Vleugels; € 23,95

Een aangenaam luchtig kinderboek over afscheid 

Beeld Kluitman

Kleren die niet meer passen, huidschilfers, je oude fiets, vaders die verliefd worden op iemand anders dan je moeder: de dood is maar één vorm van afscheid en eigenlijk is er altijd wel behoefte aan troost of een ritueel. Ook een verjaardag is, hoewel een feest, afscheid nemen van het jaar ervoor.

Slim van Stine Jensen om verandering als uitgangspunt te nemen, en met voorbeelden voelbaar te maken dat het helemaal geen zin heeft om te willen dat er niets verandert. Zo krijgt dit boek over afscheid iets aangenaam luchtigs, zonder lollig te worden.

En daar is grote behoefte aan. Want hoezeer we in Nederland ook open zijn over de dood, veel goede kinderboeken zijn er niet over het onderwerp. Zo gemakkelijk is het kennelijk toch ook weer niet, om open te zijn.

Zelf merkte de schrijfster dat ook, vertelt ze achterin. In haar emotieboek Alles wat ik voel ontbrak ‘rouw’ zelfs helemaal. Alles wat was, een rijk geïllustreerd, mooi uitgegeven, integer en informatief standaardwerk over de dood, maakt dat helemaal goed. (Pjotr van Lenteren)

Stine Jensen: Alles wat was – Hoe ga je om met afscheid?. Met illustraties van Marijke KlompmakerKluitman; € 18,99Vanaf 9 jaar

75 jaar bevrijding vanuit Limburgs perspectief

Beeld Uitgeverij Leon van Dorp

Selfkant, zo heet een klein stukje Duitsland dat op een gekke manier de provincie Limburg in steekt, als een enclave bijna. In de Tweede Wereldoorlog was er heel wat getouwtrek om het eigendomsrecht over deze uithoek, en precies daarover heeft stripmaker Toon Hezemans een grappig verhaal getekend. Het staat in Bevrijd, een lijvig boek met waar gebeurde verhalen over 75 jaar bevrijding dat hij heeft gemaakt met vier andere Limburgse tekenaars: Gady Mirtenbaum, Berend Vonk, Jean Gouders en Marco Jeurissen. Zij vormen een collectief dat bij Uitgeverij Leon van Dorp eerder al de bundels Grenzenloos en Bovengronds publiceerde, waarin andere aspecten van het Limburgse verleden aan bod komen. Het interessante van zo’n gewestelijke focus is dat er verhalen kunnen worden verteld die anders in de löss verborgen zouden blijven. Zo schreef en tekende Gady Mirtenbaum voor Bevrijd een kleine geschiedenis van de bezetting in Kerkrade, waarbij ze met behulp van een landkaart inzichtelijk maakt hoe Amerikaanse tanks in september 1944 vanuit het zuiden oprukten. Toen de bevolking werd geëvacueerd en de Duitsers een granaat afvuurden richting kasteel Imstenrade, werd een kinderwagen doorzeefd, maar de baby die erin lag kwam er vanaf met een paar schrammetjes. In het katholieke Limburg hebben ze het sindsdien over ‘Het wonder van Imstenrade’. (Joost Pollmann)

Berend Vonk, Jean Gouders e.a.: Bevrijd. Uitgeverij Leon van Dorp; € 25,-

Klinkende aanklacht tegen schrijver die kinderen misbruikte 

Beeld Grasset

Hij was een beroemde schrijver van in de 50, zij een meisje van 13. Vanaf haar 14de kregen ze een relatie, en daar zou het bij zijn gebleven als zij niet 35 jaar later een klinkende aanklacht in boekvorm tegen haar verleider had geschreven. De schrijver, Gabriel Matzneff, was al sinds de vroege jaren 1970 een actief pleitbezorger én bedrijver van liefde en seks met kinderen. Hij schreef daarover een pleidooi dat niets aan duidelijkheid te wensen overliet, Les Moins de seize ans, en beschreef zijn wederwaardigheden – óók die met haar – in zijn jaarlijks verschijnende, veelgeprezen dagboeken. Het meisje, Vanessa Springora, zelf inmiddels uitgever, vond pas na #MeToo de kracht om de affaire van zich af te schrijven. Wat haar boek, Le Consentement (‘Instemming’), vooral zo indringend maakt is dat ze niet alleen Matzneff persoonlijk aanklaagt, maar ook de hypocrisie van een cultureel klimaat waarin literaire waarden stelselmatig boven morele waarden werden geplaatst en machtsmisbruik werd verward met vrijheid. De Franse justitie is inmiddels een onderzoek naar de 83-jarige schrijver begonnen en zijn uitgeverijen hebben besloten zijn werk uit de handel te halen. (Martin de Haan)

Vanessa Springora: Le Consentement. Grasset, € 18,00

Bewondering voor Simeon ten Holt gegoten in een monografie

Beeld IJzer

De componist Simeon ten Holt (1923-2012) was de 60 al gepasseerd, toen hij de wind in de rug kreeg. Na een leven vol experiment brak hij door met de hypnotiserende klanken van Canto Ostinato. Tot de vele aangeraakten behoort de wiskundige, techniekfilosoof en essayist John Heymans, die zijn bewondering goot in de monografie Arabesk. Hebben anderen, onder wie filmmaker Ramón Gieling en journalist Wilma de Rek, geprobeerd het geheim van Canto Ostinato te ontraadselen, Heymans werpt zijn netten breder uit. Hij benadert Ten Holt vooral via de schrijvers die de componist in het kunstenaarsdorp Bergen tegen het lijf liep: Adriaan Roland Holst, Gerrit Kouwenaar en H.C. ten Berge. Kritische vragen blijven intussen achterwege. Was Simeon ten Holt wel zo ‘wereldberoemd’? En waarom krijgen sceptici een sneer en geen weerwoord? Krullendraaierij is Heymans niet vreemd, maar raak is het beeld van Ten Holt die na een dag experimenteren achter de piano kruipt en improviseert – waarna de vermaledijde romantische melodielijnen zich melden ‘zoals zomerse insecten bij de honingpot’. Ze zoemen ook op de bijgeleverde cd met onuitgegeven opnamen van pianist Ten Holt, inclusief een oerversie van Canto Ostinato. (Guido van Oorschot)

J. Heymans: Arabesk. IJzer, € 39,95

Van jongensdroom tot lastpost: de geschiedenis van Schiphol

Beeld Atlas Contact

Op een grasveldje in de Haarlemmermeer landde op 17 mei 1920 het eerste burgervliegtuig met aan boord de piloot, twee journalisten van The Times en een postzak. Honderd jaar later is Schiphol goed voor pakweg 72 miljoen passagiers per jaar en vooral ook goed voor discussie. Is de nationale luchthaven inderdaad dat rupsje-nooit-genoeg dat voortdurend meewind heeft van de overheid en zich niks gelegen laat liggen aan klachten over geluidhinder en luchtvervuiling? In Schiphol  Biografie van een luchthaven beschrijft Stephan Steinmetz (1956) de geschiedenis van de steeds meer onder vuur liggende luchthaven. Ontstaan in een periode waarin luchtvaart tot de verbeelding sprak, een luchthaven als de verwezenlijking van een jongensdroom werd gezien en het bezoek aan zo’n luchthaven als een spannend uitje. Het scheelde maar weinig of die nationale luchthaven, héél lang financieel op de been gehouden door Amsterdam, was in Leiderdorp terecht gekomen. En dan nu, de periode waarin verplaatsing naar zee altijd weer ter sprake komt. Het nationale discours gaat over decibels, gegoochel met berekeningen, ultrafijnstof, CO2-uitstoot, het (vermeende) economisch belang van Schiphol en de (al dan niet bestaande) vliegschaamte. Steinmetz neemt in zijn boek geen stevige standpunten in, maar concludeert in ieder geval wel dit: ‘Door de jaren heen is Schiphol een meester gebleken in het krijgen van zijn zin.’ (Marcel van Lieshout)

Stephan Steinmetz: Schiphol (biografie van een luchthaven). Atlas Contact; € 21,99

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden