Sherlock Holmes verveelt zich

In 1917 verscheen het verhaal ‘Zijn laatste buiging – Een epiloog van Sherlock Holmes’. Aan het slot laat Sir Arthur Ignatius Conan Doyle zijn Grote Detective een voorspelling doen: ‘Er komt een oostelijke stormwind aan......

Die voorspelling was niet zo moeilijk, midden in de Eerste Wereldoorlog. In de film Sherlock Holmes and the Voice of Terror uit 1942 ‘voorspelt’ de detective begin 1940 precies hetzelfde – maar dan over Hitler. Sherlock Holmes moest de burgers tijdens de oorlog nu eenmaal een hart onder de riem steken.

Echte sherlockians vinden het maar niets, zo’n verhaal dat niet eens door dokter Watson werd verteld, zoals het hoort. Er kwamen auto’s in voor en telefoons – ook al hoogst ongepast. Een echt Holmes-verhaal speelt voor de eeuwwisseling. Holmes en Watson horen telegrammen te versturen en zich per koets te verplaatsen door een onveranderlijk van smog vervuld Victoriaans Londen. Belicht door gaslantaarns op weg naar hun kamers in Baker street 211b, waar de trouwe mrs. Hudson wacht met thee of Bourgogne. Liefst rond de kerst.

Maar dat is de Sherlock Holmes uit Hollywood! De verhalen bieden veel meer, en vooral veel meer variatie. Het aardige van de twaalfdelige gebonden Holmes-serie die Het Kruidvat voor een appel en een ei op de markt gebracht heeft, is dat de liefhebber naar hartelust kan grasduinen in het oeuvre en op zoek kan gaan naar al die atypische Holmes-verhalen.

De carrière van de Engelse oer-detective begon in 1887 met de novelle Een studie in rood. Holmes en zijn trouwe dokter Watson leerden er elkaar kennen. Het karakter van Holmes was nog niet erg ontwikkeld, en de helft van het boek is een flashback naar een onverkwikkelijke mormonengeschiedenis in Amerika. De tweede Holmes, Het teken van vier (1890), was ook al voor een flink deel een terugblik, ditmaal op de schatgraverij van vier Engelsen op het verre eiland Agra.

Doyle heeft nooit gevonden dat Holmes zijn belangrijkste schepping was. Hij schreef in 1891 de historische roman The White Company. Hij vond dat in dit genre zijn kracht lag en de kritiek waardeerde het boek positief. Maar toen hij hoorde hoeveel het populaire tijdschrift The Strand Magazine voor korte verhalen over Sherlock Holmes wilde neertellen, begon hij die meteen te leveren.

Ondanks het eclatante succes kreeg Doyle al vlot schoon genoeg van Holmes en liet hij hem samen met de voor deze gelegenheid bedachte aartsvijand Moriarty sterven in de kolkende watervallen van het Zwitserse Reichenbach. Dat was december 1893. Sommige Londenaars die in de rij stonden om het exemplaar van The Strand met ‘Het laatste probleem’ te bemachtigen, droegen een rouwband.

Voor Doyle – die overigens nog steeds een praktijk als huisarts uitoefende – bleef later steeds het geld lonken. Toen zijn vriend Fletcher Robinson hem een historische anekdote vertelde over een spookhond die ooit de moerassen van Dartmoor onveilig maakte, wilde Doyle die wel verwerken in een verhaal met Sherlock Holmes. Onder deze merknaam ontving hij namelijk het dubbele honorarium. Uiteraard moest het verhaal spelen vóór de dood in Zwitserland.

De hond van de Baskervilles verscheen in 1901 in The Strand. Een vreemd amalgaam van Holmes, history & horror, echo’s van Jane Eyre, plus een liefdesgeschiedenis. Desondanks zou deze derde Holmes-novelle de populairste worden van het hele oeuvre.

Het echte grote geld kreeg Doyle toen hij in 1903 met het verhaal ‘Het avontuur van het lege huis’ Sherlock Holmes letterlijk liet herrijzen uit de dood. Zijn Amerikaanse uitgever had hem $ 4000,-beloofd voor elk nieuw verhaal en The Strand wilde honderd pond per duizend woorden neertellen. Omgerekend naar 2006 zou zelfs een auteur als Stephen King deze bedragen niet halen.

Dokter Watson valt voor het eerst van zijn leven flauw als hij na jaren rouw een levende Holmes ziet opduiken. De detective onthult dat hij zijn dood in Zwitserland had geënsceneerd omdat de overleden professor Moriarty nog veel medewerkers had die eerst moesten worden uitgeschakeld.

Hierbij wreekt het zich overigens dat de Kruidvat-editie de verhalen in bosjes van zes bundelt, die niet overeenstemmen met de oorspronkelijke samenstelling. Zo volgt ‘Het lege huis’ in deel vijf direct op ‘Het laatste probleem’, – alsof de rouwbanden en de tien jaar en het verdriet van dokter Watson niet hebben bestaan!

Vanaf de ‘herrijzenisbundel’ De terugkeer van Sherlock Holmes begon Doyle zijn verhalen te historiseren. ‘Het lege huis’ verscheen in 1903, maar speelt rond 1894. ‘Het avontuur van de gesluierde commensale’ uit 1927 wordt door een oudere Watson verteld die terugkijkt op zijn jaren met Holmes voor de eeuwwisseling. Gelukkig is er niet door Het Kruidvat in de verhalen gesneden. Dat gevaar was niet denkbeeldig, want vooral in de eerste bundels pleegt dokter Watson breed uit te weiden over wat hij aan het doen is, wat er in de kranten staat en hoe het met zijn vriend Holmes is gesteld.

Gaandeweg moest Doyle steeds meer met jonge collega’s concurreren. Sinds 1911 verschenen Chestertons Father Brown-verhalen. Agatha Christie had in 1927 al acht thrillers gepubliceerd. Een paar maanden later zou Leslie Charteris de ‘Saint’ introduceren. Doyle kon zich tegenover deze concurrenten handhaven doordat hij zijn nieuwe verhalen in een tijd situeerde die het merendeel van zijn lezers niet bewust had meegemaakt.

Merkwaardig genoeg leest de oude Doyle zowel in het Engels als in het Nederlands anno nu beter dan Chesterton en Christie. Doyle – huisarts – was gevoelig voor de verschillende dialecten en registers in zijn omgeving. Tegenover het licht formele taalgebruik van Watson zorgen die voor afwisseling en contrast. Het geheel blijft in ieder geval gemakkelijk overeind tegen de vertaling van De Da Vinci Code.

Sla de kerstganzen, de vermommingen en geheimschriften over, en lees de verhalen met oog voor sprekende details over de Victoriaanse samenleving. Watson en Holmes waren volstrekt niet arm toen ze in Een studie in rood om financiële redenen gingen samenwonen op Baker Street. Arm waren al die Londenaars die eenvoudig werk verrichtten. Bedienden, arbeiders en prostituees.

Een poel van misdaad was Londen destijds evenmin; de reden dat Holmes zich vaak verveelt. Georganiseerde misdaad à la Moriarty vormde een verschijnsel van later datum. Anders dan Watson was Holmes geen conservatief. Hij bewonderde Oscar Wilde. Evenmin was Holmes een decadente junk. Toen hij cocaïne gebruikte, stond de wet dat toe.

Je kunt vooral een andere Watson ontdekken dan die uit de films. Op 27 juni 1880 bevond een Britse legereenheid zich bij Maiwand, een dorpje vijfenzeventig kilometer ten noordwesten van Kandahar. Die eenheid werd verpletterd door de mannen van Ayub Khan, de opstandige broeder van de Afghaanse emir. Niet de enige keer dat een Westerse mogendheid de lokale tegenstand onderschatte. Een van de zwaargewonden was de legerarts Watson. Aldus zijn cv in Een studie in rood. Een kogel in de schouder. Of in zijn been. Daarover twisten de sherlockians tot op de huidige dag.

August Hans den Boef

A. Conan Doyle: De complete avonturen van Sherlock HolmesCompany of Bookstwaalfdelige cassetteeuro 39,99ISBN 90 8519050 9Company of Bookstwaalfdelige cassetteeuro 39,99ISBN 90 8519050 9

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden