Serrano's fotografie is te esthetisch om te shockeren

Kunstverslaggever Anna van Leeuwen zag als 14-jarig meisje Andres Serrano's geruchtmakende foto's en was diep onder de indruk. In Brussel is nu een retrospectief van de Amerikaan. Hoe is het om opnieuw voor die foto's te staan?

Andres Serrano.Beeld epa

Dit verhaal begint met een poster. Een plasseksposter, om precies te zijn. In 1997 koos het Groninger Museum 'het sterkste beeld' uit de overzichtstentoonstelling van de Amerikaanse kunstenaar Andres Serrano (New York, 1950). Die foto zou op A0-formaat in abri's komen. Het is een beeltenis van een dame die een blonde man in zijn mond plast. Ze heeft de ene hand op haar heup, met de andere hand heeft ze zijn haar beetgepakt. Haar hoofd is niet te zien, het zijne wel, duidelijk ook. De mond geopend, de pisstraal erin, perfecte timing.

Die plasseksabri's kwamen er niet. In Groningen spanden twintig religieuze en maatschappelijke organisaties een kort geding aan. Nog voor de rechter een uitspraak kon doen, besloot het museum de poster niet in Groningen te verspreiden om de affiche-ophangers te ontzien. Even leek het alsof in Rotterdam en Amsterdam de posters wel zouden worden opgehangen, maar toen het Openbaar Ministerie eraan te pas kwam en Bizon Theaterreklame het ophangen weigerde, vond het museum het mooi geweest. Een woordvoerster vertelde destijds dat al die ophef en de bijbehorende publiciteit 'alleen maar leuk' waren. De poster werd uiteindelijk wit, zonder foto erop, alleen met de tekst 'oordeel zelf!'

85 duizend mensen kwamen kijken. Een bezoekersrecord voor het museum, dat toen pas drie jaar open was. Ook ik ging kijken. 14 jaar was ik. Een gezinsuitje vanuit Drenthe, waar mijn ouders, mijn broer en ik een regenachtige vakantie vierden. Er is geen enkele gebeurtenis uit 1997 die me helderder voor de geest staat. Ik herinner me de zaal met seksfoto's, afgeschermd door gordijntjes, zo levendig, dat ik die makkelijk vanuit mijn geheugen opnieuw zou kunnen inrichten: de naakte, gehurkte dame die de erectie van een hengst beetpakt, iemand met borsten en een piemel, de vrouw wier vuist tot haar pols in het achterste van een naakte man verdwijnt. Serrano maakte die reeks speciaal voor de Groningse tentoonstelling. De geportretteerden vond hij in Amsterdamse seks-clubs.

Alleen die seksfoto's herinner ik me, niet de foto's die Serrano in het mortuarium maakte, ook niet zijn portretten van leden van de Ku-Klux-Klan. Zelfs zijn beroemdste foto, Piss Christ, uit 1987, een plastic kruisbeeld in een glas urine, maakte weinig indruk.

Wrang weerzien

Bij het grootste retrospectief van Serrano tot nu toe, in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van Brussel, kan ik de beelden die zich zo stevig in mijn puberbrein nestelden, eindelijk terugzien. Ook in Brussel hangen gordijntjes om de seks te scheiden van ander schokkends (racisme, moord, dood, martelingen). Adviesleeftijd: 16 jaar en ouder.

Het is een wrang weerzien. De seksfoto's zijn in 2007 in Zweden vernield met bijlen en breekijzers. Het museum toont ze gebarsten en gehavend. De foto The Fisting (waarop die vuist in die naakte man verdwijnt), is zo hevig belaagd dat precies bij de bilspleet een enorm gat in glas en foto gaapt. In een foto van een pijpscène is zo'n zelfde gat op de cruciale plek geslagen. De plasseksfoto ontbreekt. Een grote foto die Master of Pain heet, toont een man wiens erectie via een eikelpiercing aan z'n tepelpiercings vastzit. Zijn gezicht is vertrokken van de pijn. Grote sterren en barsten in het glas laten zien hoe de vandalen op hem hebben ingebeukt.

Zweedse nationaal-socialisten maakten een video om deze actie op te eisen. Ze noemden de kunst 'ontaard'. Ook deze video is te zien in het museum: 'Ze noemen het kunst. Ze moedigden gezinnen aan de tentoonstelling te bezoeken. Laten we deze 'kunst' bekijken. Is dit normaal?' Vervolgens zijn Serrano's foto's te zien, gecensureerd. De vernieling is ook gefilmd en wordt ingeleid met: 'Vier nationaal-socialisten besloten te laten merken wat normale mensen hiervan vinden.' De normale mens in de verdediging.

Andres Serrano: The fisting (1996).Beeld Rechtenvrij

Andres Serrano: Uncensored photographs,
Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van Brussel, t/m 21/8.

Riskant

Het is riskant om Serrano's werk te tonen. De Nederlandse ophef over die 'plasseksposter' is voor hem slechts een piepklein incidentje. De Groningse tentoonstelling reisde in 1997 door naar de National Gallery of Victoria in Melbourne. Daar viel een 19-jarige jongeman Piss Christ met een moker aan, waarna de tentoonstelling werd gesloten. In 2011 was Piss Christ in Avignon slachtoffer van Franse 'katholieke activisten'. Kiezen voor Serrano is dus nogal een statement van het Brusselse museum. In het persbericht wordt dat bevestigd: 'Door Serrano's werk te tonen, bekrachtigen we onze fundamentele waarden. Tegen wreedheid en onverdraagzaamheid. Tegen obscurantisme en onmenselijkheid.'

Wie voorbij de seks kijkt, en inmiddels kan ik dat ook, ziet inderdaad dat het Serrano niet om de shock te doen is. De foto's zijn daarvoor te esthetisch en technisch te perfect. Te verleidelijk. Serrano wil niet dat je je hoofd afwendt, maar dwingt juist om te blijven kijken. Hij drukt groot af, de kleinere exemplaren zijn 1 meter hoog, de grote 1,5 meter. Daardoor sta je als toeschouwer recht tegenover de geportretteerde. En die uitnodiging om te blijven staan en te blijven kijken, dwingt mededogen af.

Dat zal geen toeval zijn. Serrano heeft het liever niet over de betekenis van zijn werk, vertelt hij in interviews steevast: 'De interpretatie van mijn kunst zegt meer over jou dan over mij.' Maar hij noemt zich wel graag christen. En in veel voorstellingen en onderwerpen die hij kiest, echoot de christelijke beeldtaal. Die vuistseksfoto, de geklede vrouw met over haar schoot een naakte jongeman, verwijst bijvoorbeeld naar de piëta's: voorstellingen van Maria die haar (naakte) dode zoon vasthoudt. De lendedoek ontbreekt en de handeling heeft natuurlijk niks met Maria en Jezus te maken, maar Serrano gebruikt de verwijzing om een nieuw icoon te maken. Voor hem is daar niks blasfemisch aan, want, zou hij zeggen: 'Als jij dat vindt, zegt dat meer over jou dan over mij.'

Andres Serrano over A History of Sex

Waarom zijn de vernielde foto's hier zo te zien?

Dat was het idee van de museumdirecteur Michel Draguet. Ik vind het erg dapper. Je kunt duidelijk zien dat iemand nogal van slag is geraakt door de foto's. Wat ik vreemd vond van die aanval in Zweden, was dat het niet om christelijk conservatieven ging, maar om neonazi's. Aan protest uit de christelijke conservatieve hoek ben ik inmiddels wel gewend.

Vindt u het akelig uw foto's in deze staat te zien?
Nee, dat niet. Vreemd is het wel, ze zien er zo anders uit. Ze hebben een andere betekenis gekregen. En ik vind dat roze plakband erg mooi. Daarmee hebben ze vlak na de vernieling geprobeerd de foto's enigszins te herstellen.

Hoe vindt u het dat er nu een camera boven Piss Christ hangt?
Musea doen wat ze moeten doen. Vaak staat er een suppoost bij, nu deze camera, ik vind dat prima. En ze hebben metaaldetectiepoortjes hier bij de ingang, maar die stonden er al.

U heeft voor uw fotoreeksen met nogal diverse mensen gepraat. Niet altijd met gelijkgestemden, maar bijvoorbeeld ook met leden van de Ku-Klux-Klan. Zou u ook willen spreken met degenen die uw kunst aanvallen?
Ja, ik zou het best interessant vinden van gedachten te wisselen. Maar zo werkt het niet. Ik weet dat mensen die zo boos zijn, niet openstaan voor een gesprek.

Aantrekkingskracht

Vaak combineren Serrano's foto's schoonheid en narigheid zo doeltreffend dat het pijn doet. Die mortuariumreeks waar ik in Groningen destijds onaangedaan aan voorbijliep, is verschrikkelijk. Gevouwen koude kinderhandjes met kortgeknipte schone nageltjes, iemand die rattengif dronk, maar vervolgens met gebalde vuisten streed tegen de dood waar ze zo naar verlangde, de man die met messteken om het leven kwam: zo veel leed maakt me misselijk. En ik vraag me af wat voor zin het heeft in een museum eventjes intens te staan rouwen om andermans kind. Een brute oefening in mededogen?

Dat waarnaar mensen liever niet kijken, heeft grote aantrekkingskracht op Serrano. Speciaal voor de Brusselse tentoonstelling legde hij daklozen vast. Die foto's hangen nu als posters door de stad, de naam van elke dakloze erbij vermeld. Dat vindt Serrano belangrijk. Hij wil laten zien dat hij niet zomaar anoniem plaatjes kiekt. Een zaaltekst vermeldt dat de plasseksfoto Leo's Fantasy heet. Ook de Nederlanders uit de seksclubs kregen een naam, een identiteit. Dit is geen freakshow, Serrano staat ons niet toe op die manier te kijken. Die foto gaf de fantasie van ene Leo weer. Hoe zou het nu met hem gaan?

De vreemdste ontdekking in Brussel: Serrano's sleutelwerk is geen foto. Bij de persconferentie vertelde hij, bloedserieus: 'Ik ben voor veel dingen uitgemaakt, maar fotograaf genoemd worden, vind ik het allerergste.' Om deze woorden kracht bij te zetten, toont hij graag zijn verzameling kartonnen borden die hij van daklozen in New York kocht. Voor 20 dollar per stuk bemachtigde hij de smoezelige stukken karton. 'Baan verloren' staat erop of 'Hiv-positief'. Op een van die bordjes staat in hoofdletters: 'IF IT IS YOU...'

Wat als jij het was? Ja, dat is de clou, bevestigt Serrano als ik ernaar vraag. Daarom onthult ieders interpretatie van zijn foto's ook zo veel over de toeschouwer. Want: wat als iemand in jouw mond plast? Wat als het jouw kindje is in het mortuarium? Een vraag die mensen strijdbaar of agressief, een beetje misselijk of gewoon heel stil kan maken.

De foto's van Andres Serrano zijn vaak vernield. Andere beroemde aangevallen kunstwerken:

Maart 1986, Stedelijk Museum Amsterdam
Een verwarde Nederlandse schilder die tegen de abstracte kunst is, snijdt met een stanleymes enorme scheuren in het schilderij Who's Afraid of Red, Yellow and Blue III (1967) van Barnett Newman.
Januari 1997, Stedelijk Museum Amsterdam
De Russische performancekunstenaar Alexander Brener maakt met een spuitbus een groen dollarteken op het schilderij Suprematisme (1920-1927) van Kazimir Malevich om 'een dialoog aan te gaan'.
December 1999, Brooklyn Museum of Art New York
Een 72-jarige christelijke man vindt het schilderij The Holy Virgin Mary (1996) van Chris Ofili blasfemisch en besmeurt het met witte verf.
Oktober 2007, Musée d'Orsay Parijs
Vier mannen en een vrouw breken 's nachts in bij Musée D'Orsay. Ze zijn onder invloed. Het levert een scheur van 10 centimeter op in Le pont d'Argenteuil (1874) van Claude Monet.
Juni 2012, Irish National Gallery Dublin
Andrew Shannon slaat met zijn vuist een gat in Claude Monets schilderij Le Bassin d'Argenteuil avec un Voilier (1874). Zijn motivatie is niet duidelijk, maar hij probeert omstanders wijs te maken dat hij flauwviel.
Oktober 2012, Tate Modern Londen
De Pool Wlodzimierz Umaniec schrijft met een zwarte marker zijn naam, het getal '12' en 'a potential piece of yellowism' op Mark Rothko's schilderij Black on Maroon (1958). Hij wil het schilderij daarmee inlijven bij zijn eigen kunststroming, het 'yellowisme'.
Juni & september 2015, Kasteel van Versailles
De grote sculptuur Dirty Corner (2011) van Anish Kapoor, in de kasteeltuin van Versailles, wordt in juni met gele verf besproeid en in september met antisemitische leuzen beklad.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden