Seks en liefde verliezen op alle fronten

Les particules élémentaires van Michel Houellebecq heeft een jaar geleden in Frankrijk opschudding veroorzaakt. De roman werd gretig gekocht, maar de auteur werd vanwege uitlatingen in het boek over homo's, het feminisme en aanhangers van de mensenrechten vooral door links uitgemaakt voor reactionair....

DE BELANGRIJKSTE literaire gebeurtenis in Frankrijk sinds Sagan en Camus, schreef het Britse weekblad The Economist over het boek Elementaire deeltjes. 'Tiens', dat wist auteur Michel Houellebecq nog niet. Hij leest geen Engels, zegt hij besmuikt. Het boek verscheen een jaar geleden in Frankrijk, driehonderdduizend exemplaren gingen over de toonbank, er ontstond een hooglopende 'affaire-Houellebecq'. Inmiddels is het in het Duits, Italiaans en Nederlands vertaald.

De auteur verhuisde naar Ierland - volgt daar een cursus Engels - omdat hij het onverdraaglijk vindt de hele dag in Parijs te worden herkend. Houellebecq is op zijn 41ste een ster geworden. Vorige week jureerde hij in Deauville bij het festival van de Amerikaanse film, waar hij op z'n bekende nurkse wijze wat films achteloos als 'integrale catastrofe' of 'achterhaalde clips' de grond in boorde.

Achter een grand crème in het klassieke Parijse restaurant Polidor, trekkend aan een zoveelste sigaret: 'Een ster, nee. De enige ster die ik ken is Michael Jackson. Die probeert de sterfelijkheid te ontstijgen. Frankrijk heeft geen sterren. Ik heb redelijk verkocht, dat mag je zeggen.'

De uitmonstering van Houellebecq - een Bretonse naam, spreek uit oewélbek - is eerder die van de anti-ster: jack met capuchon, slonzig openhangend overhemd, afgetrapte schoenen. Daar kom je in het algemeen in Frankrijk niet ver mee. Het lijkt een demonstratie. Zijn meest geciteerde uitspraak - ook in dit vraaggesprek - luidt dan ook een half binnensmonds gearticuleerd 'ik heb er schijt aan'. Schijt aan de polemiek rond zijn persoon, schijt aan de jaren zestig die hij in zijn boek vakkundig tot moes schreef, schijt aan journalisten, liberalen, rappers, politici. De lijst is niet uitputtend.

Met Elementaire deeltjes componeerde Houellebecq een ouderwetse ideeënroman in een moderne jas. De van oorsprong agronoom en computerdeskundige deed het niet voor minder dan een nieuwe ondergang van het Avondland. Zij het dat niet rationalisme en democratie, zoals bij Spengler, maar pornografie en de teloorgang van het gezin de belangrijkste oorzaken van het onvermijdelijke verval van het Westen zijn. We zijn op weg naar een wereld waar de mensheid zichzelf via klonen voortplant, maar de samenleving ophoudt te bestaan, omdat ze is uiteengevallen in een verzameling 'elementaire deeltjes'.

In zekere zin haalde Frankrijk opgelucht adem. Eindelijk weer eens iemand die níet zeurkousde over het genot van een glas bier of een tobberige liefdesgeschiedenis. De vreugde was niet onverdeeld. Met flinke houwen sabelde Houellebecq tegelijk het hedonistische leven aan het eind van deze eeuw neer, waarin 'gevoelens van liefde, tederheid en menselijke verbondenheid' tot op grote hoogte waren verdwenen.

Na het verschijnen van het boek barstte een jaar geleden 'de affaire-Houellebecq' los, en nog deze week publiceerde Libération een pagina over de kwestie of een groot schrijver ook reactionair mag zijn. In zijn boek legt Houellebecq het antwoord in de mond van de schrijver Philippe Sollers, die bestaat en beroemd is. 'U bent reactionair, dat is heel goed', laat Houellebecq hem tegen een aankomend auteur zeggen. 'Alle grote schrijvers zijn reactionair. Balzac, Flaubert, Baudelaire, Dostojevski: allemaal reactionairen. Maar je moet ook neuken, hè? Orgieën en zo. Dat is belangrijk.' Sollers wordt op zijn wenken bediend - althans voorzover het lukt, want in de gedesintegreerde wereld van Houellebecq is impotentie een volksziekte geworden.

In het boek etaleren twee halfbroers, Bruno en Michel, hun onvermogen tot menselijk contact, na een verwoeste jeugd omdat moeder het te druk had met haar seksuele zelfontplooiing. De ene broer, Bruno, verdeelt zijn dag tussen drank en porno, en trouwt uiteindelijk met Anne. 'Ze was niet zo mooi, maar ik was het afrukken beu.' De ander, genetica-deskundige Michel, 'kon zich zijn laatste erectie niet herinneren'. En passant leren we over de homo-ontmoetingsplaats aan de oever van de Seine tegenover het Musée d'Orsay, over de pornografische afdeling van de telefoondienst Minitel, en vooral over de libertaire campings waar de spijtoptanten van de jaren zestig aan hun gerief komen. 'De scène in de jacuzzi is m'n favoriete uit het boek', zegt Houellebecq.

De scène is in een jaar klassiek geworden. De geobsedeerde Bruno, inmiddels bijna gek geworden van zijn pornoboekjes en het succesloos blote-meiden-kijken, laat zich in de jacuzzi pijpen door een onbekende vrouw. 'Zeer geslaagd', zegt Houellebecq droogjes. 'Ik zag het als een film voor me, voelde de tactiele sensatie die ik beschreef. Dat heb ik wel vaker. Anders dan mijn vriend Proust heb ik tijdens het schrijven geen sterke associataties met geuren.'

Het is allemaal onfrans gepeperd geschreven, en het kwam hard aan. Bij de soixante-huitards, die ook in Frankrijk de kranten beheersen. 'De polemiek was vooral een intern conflict bij de media, tussen de algemene redacties en de kunstredacties. Het speelde bij Le Monde, bij L'Evenement du jeudi, bij Elle. Kunstredacteuren beoordeelden het boek op zijn esthetische waarde, algemene redacteuren op z'n ideologie. Maar ik heb helemaal geen ideologie, behalve het positivisme misschien. Maar dat kun je geen krachtige ideologie noemen.'

De polemiek spitste zich vooral toe op uitspraken in het boek over homo's, negers, feminisme, aanhangers van de rechten van de mens, rappers. In Frankrijk bestaat geen twijfel: Houellebecq is inderdaad een reac. Hij ontkent. 'Een reactionair denkt dat je terug kunt. Daar geloof ik niks van. Ik heb nooit iets negatiefs gezegd over homo's, noch over negers. De bekende verwarring met de romanpersonages. Die mogen alles zeggen.'

Wat mankeert er dan aan rappers? 'Dat is wat anders. Kwestie van cultuur. Rappers en skinheads, dat is au fond hetzelfde, aanhangers van een culture de con die op straat op hun rug gaan liggen. Rechten van de mens? Ik heb een hekel aan dat soort vage moralistische ideeën. Vergelijk dat eens met Kant. Het is absurd om over rechten te praten zonder plichten, dat kun je bij elke ethicus van enig formaat lezen. Het is waar, in Kosovo is een oorlog gevoerd uit naam van de mensenrechten. Maar wij hebben tegenwoordig een professioneel leger, die kun je erheen sturen. Vraag maar eens aan je buurman of die wil sterven voor Kosovo. Dan weet je genoeg.'

Zou het niet kunnen dat het boek werd ervaren als een frontale aanval op de Franse cultus van de overspelige liefde? 'Zou kunnen. Maar zo is het niet bedoeld. Het grote ongeluk van de Fransen is dat ze hem niet meer overeind kunnen krijgen. Het enige doel in het leven van Fransen, behalve eten dan, is seks. En het lukt ze niet meer, daarom zijn de Fransen zo triest. Maar het is geen specifiek Frans probleem. Iedereen weet dat Italianen het nog moeilijker hebben met de bedrijfsvoering van hun ontrouw.' Houellebecq neemt een slok koffie en knikt zichzelf toe. 'Seks werkt niet meer, liefde ook niet. Ze verliezen op alle fronten, ja dat is intriest.'

Individualisme is de pest, de bijbehorende liberale ideologie 'lulkoek', wat politici daarover ook mogen beweren. Wat politici zeggen doet er trouwens in het algemeen niet toe. 'Voor de mensen maakt het niet uit in welk politiek systeem ze leven. Ik ben in Polen, Spanje en Ierland geweest, toch heel verschillende landen. Destijds was Spanje een dictatuur, Polen communistisch en Ierland een democratie. Ik zag het verschil niet.'

De mensen waren overal even treurig? 'Integendeel, het zijn alledrie katholieke landen, en katholieken hebben een opgewekte natuur.' Behalve in Frankrijk dan, dat zich niet voorstaat op zijn katholieke maar op zijn libertijnse traditie. In het algemeen, schrijft Houellebecq in z'n boek, kunnen we er alleen bovenop komen door ons te wenden tot een religie. Moeten we dan voor redding terugkeren naar de moederkerk? 'Nee, dat kan niet. God is dood. Je kunt nooit terug in de kerkbanken als je niet in God gelooft. Een kansloos project.'

Zelf houdt hij niet op te benadrukken dat hij 'geen project' heeft. Houellebecq noemt zich waarnemer, geen cultuurpessimist maar een realist. Vandaar ook zijn toekomstvisioen dat de samenleving zal ophouden te bestaan. De geneticus Michel uit het boek vindt bij wijze van variant op Huxleys Brave New World uit hoe de mensheid zichzelf kan klonen. Voor Houellebecq een reëel perspectief. 'Ik ben niet tegen klonen, het is voor mij ook geen nachtmerrie. Het gaat gebeuren, het is technisch mogelijk. En ik ken geen gevallen waarin de mensheid heeft afgezien van dingen die technisch mogelijk zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden