Scorsese voegt religie-epos Silence toe aan imposant oeuvre

Martin Scorsese's religieuze epos Silence is net uit en binnenkort wijdt het EYE filmmuseum een tentoonstelling aan de 74-jarige filmmaker. De Volkskrant sprak hem over zijn oeuvre. 'Bestaat Paradiso nog?'

Martin Scorsese op de set van de film Raging Bull in 1980.

De stem van Martin Scorsese (74) schiet een octaaf omhoog zodra hij de locatie verneemt van zijn gesprekspartner aan de andere kant van de lijn.

'O, I love Amsterdam! Ik was er in 1968.'

Ja, u bezocht Pim en Wim.

'Exact, haha. Pim de la Parra en Wim Verstappen. Ik heb daar dierbare herinneringen aan, een geweldig tijd. Ik was een naïeve provinciaal, om het zo maar eens te zeggen, voor het eerst buiten New York. En ik vond Amsterdam zo mooi. Ik probeerde wat commercials te regisseren, een vriend van me had een bedrijf in Nederland. Ik ontmoette in Amsterdam allerlei mensen, leerde over andere culturen, maakte kennis met de politieke kwesties die in de wereld speelden. En het was Pim die me introduceerde bij Bernard Herrmann, over de telefoon.' Filmcomponist Herrmann zou later de muziek leveren voor Taxi Driver, inclusief die onvergetelijk weemoedige saxofoon.

Scorsese en Japan

Martin Scorsese: 'De allereerste Japanse film die ik ooit zag was Ugetsu (1953, Kenji Mizoguchi), op televisie in New York, toen ik 15 was. Overigens heb ik die film een paar jaar geleden kunnen restaureren, een prachtige nieuwe versie. De wijze waarop Japanners denken, hun perceptie van leven en dood, verschilt zozeer van die van ons.'

Ugetsu wordt vertoond op Martin Scorsese - The Exhibition, van 25/5 t/m 3/9 in EYE Amsterdam.

U hielp Pim de la Parra met de dialoog voor zijn film Obsessions. (Bezeten, het gat in de muur, 1969). Dat script ligt nu in het archief van het EYE filmmuseum in Amsterdam, met uw geschreven opmerkingen erin.

'O ja! Pim vroeg me dat te doen. We probeerden gewoon films te maken, waar dat ook maar kon. Opwindende tijd.'

Binnenkort is er een grote tentoonstelling over uw werk in EYE.

'Ik ben druk bezig te kiezen welke films ik ga vertonen. Films van filmmakers die mij hebben beïnvloed en films van mijn World Cinema Project.' Scorsese zet zich al decennia in voor de restauratie van bekende en minder bekende meesterwerken uit de filmgeschiedenis.

Martin Scorsese met Leonardo DiCaprio en Matt Damon op de set van The Departed uit 2006.

Komt u naar de opening?

'Dat zou ik graag willen, weer eens terug naar Amsterdam. Wanneer is het precies?'

Het begint eind mei.

'Aaah. Ik ziet er naar uit dat ik iets ga filmen in de zomer... Misschien daarna. Het zou fijn zijn als ze me dan willen uitnodigen. Bestaat Paradiso nog?'

Zeker.

'Echt? Good lord! Wat een plek.'

In het jaar waarin de 25-jarige Scorsese in Amsterdam verbleef, opende de door hippies gekraakte poptempel haar deuren als 'cosmisch ontspanningscentrum'.

U had vast lol daar.

'Nou, ik observeerde. Ik begreep niks van wat er daar allemaal gebeurde, maar het was wel wat hoor.'

Bellen met Scorsese en luisteren naar zijn enthousiaste stem gaat niet zonder automatisch het gezicht voor je te zien van de Amerikaanse regisseur: pretogen achter de grote bril, levendige mimiek. Hij lacht veel. Afgelopen week kwam Silence uit in de Nederlandse bioscoop, zijn 24ste speelfilm. Een imposant religieus epos over katholieke missionarissen in 17de-eeuws Japan, waar de priesters en hun bekeerlingen gruwelijk worden vervolgd door de samoerai. Een verfilming van roman van Shusaku Endo, die zijn verhaal deels baseerde op de geschiedenis van de Portugese missionaris Cristóvão (1580-1650). Die verwierp zijn geloof na te zijn gemarteld. In Silence gaan twee van zijn oud-pupillen, de Jezuïeten Rodrigues (acteur Andrew Garfield) en Garupe (Adam Driver), op clandestiene missie naar Japan om uit te vinden wat zich daar heeft voltrokken.

Scorsese kondigde eind jaren tachtig al aan het boek van Endo te willen verfilmen, maar het kwam er nooit van. 'Ik wist dát ik deze film wilde maken, niet hoe. Maar de opwinding over dit verhaal ging nooit weg. Dat heeft te maken met mijn wortels, mijn vormende jaren in New York. De katholieke jeugd die ik een tijdlang ontkende, maar omarmde, denk ik, toen ik Raging Bull maakte.'

In Scorsese's boksfilm uit 1980 lijkt het hoofdpersonage Jake LaMotta (Robert De Niro) zichzelf te willen pijnigen, alsof hij boete doet in de ring. 'Ik dacht: dit is wie ik ben, dit is waar ik mee te maken heb. Je kan ertegen vechten of ermee leren leven, maar dit zijn nu eenmaal mijn wortels. En die wortels kon ik kwijt in Silence.'

Martin Scorsese met Andrew Garfield op de set van Silence.

Silence gaat over geloof en ook over je verdedigen tegen vreemde invloeden. Een wrede, maar wel succesvolle verdediging van de Japanners.

'Misschien kan ik het beste herhalen wat een Filipijnse monsignore in Rome zei, na de vertoning van Silence voor Jezuïeten. Nadat iemand in de zaal had opgemerkt dat de Japanners wreed waren, stond die man op. Ja dat waren ze, zei hij, maar je moet begrijpen: hoe goed ook de intenties van de Jezuïeten, hun boodschap werd in Japan beschouwd als westerse arrogantie. Wij hebben de waarheid, zeiden de westerlingen, jij niet. Dat betekent dat alles waar je eerder in geloofde, je hele bestaan, ineens niks zou betekenen. Die arrogantie was ook gewelddadig. En de wreedheid van de Japanners richt zich in Silence voor het grootste deel op het neerhalen van die westerse arrogantie. Op de trotse priester die gedwongen wordt zijn geloof af te vallen.'

Martin Scorsese op de set van The Last Temptation of Christ uit 1988.

Je zou Silence uw tweede grote film over geloof kunnen noemen, na The Last Temptation of Christ. Maar er waren er meer.

'Kundun, Bringing Out the Dead...'

Bringing Out the Dead, met Nicolas Cage als ambulance-medewerker die het niet meer weet. Dat is uw meest over het hoofd geziene film.

'Dat is écht zo. Toen die film uitkwam, in 1999, had ik er veertig jaar opzitten als filmmaker in Amerika. En Bringing Out the Dead werd compleet genegeerd. Niemand ging erheen. De studio vroeg me: hoe kunnen we 'm in de bioscopen houden als niemand erheen gaat? Ik snap het, zei ik. Met Oudjaar, de millenniumwisseling, keek ik naar een nieuwsprogramma waarin werd gezegd dat het voorbij was met mij en met George Lucas. Dat er nu nieuwe filmmakers waren, dat wij eruit lagen.

'Mijn geluk was op. Wéér op. Net als bij Raging Bull, in 1980. Dat was precies tien dagen voor Heaven's Gate uitkwam, bij dezelfde studio. Heel Hollywood veranderde op slag.'

Vooraan, van links naar rechts Frank Vincent, Joe Pesci en Martin Scorsese op de set van de film Casino uit 1995.

Michael Cimino's peperdure western Heaven's Gate werd een van de allergrootste flops in de filmgeschiedenis.

'Dan moet je opnieuw beginnen. Tien jaar later pas, met Goodfellas, kon ik weer mijn films maken in Hollywood. Zo gaat dat.'

Vindt u ook dat u ons nog een film met Robert De Niro verschuldigd bent?

'Hij wil een film met mij maken, ik met hem. Het is 22 jaar geleden dat we Casino hebben gemaakt. Er zijn veel verschillende projecten heen en weer gegaan. Uiteindelijk kwam een vriend van ons met dit boek.'

The Irishman, mogelijk deze zomer door Scorsese verfilmd, is gebaseerd op de non-fictie bestseller I Heard You Paint Houses, over de Ierse vakbondsleider en maffioso Frank Sheeran. 'Ik had eerst wat twijfels. Het is weer de onderwereld. Maar het perspectief ligt anders. Dat heeft met leeftijd te maken: de personages zijn in de 70 en wij zijn nu ook in de 70. Verder gaat het over dezelfde zaken: vertrouwen, liefde, verraad, de prijs die je betaalt voor het leven dat je leidt. Nou, wat kan ik daar mee, stilistisch? Weet ik niet. Ik moet me nu eerst opladen om er helder over te kunnen denken. Maar de gedachte eraan is opwindend. Ik ben ook op mijn hoede, omdat het weer om diezelfde wereld gaat. Hoe kan ik het dit keer anders benaderen? Móét ik het wel anders benaderen? En we hopen op die band: de bundeling van het creatieve en het persoonlijke, de liefde en het vertrouwen tussen mij en De Niro. Het zou de moeite waard zijn dit te proberen, met hem.'

Scorsese op de set van de film Kundun uit 1997.

Ik geloof niet dat u geweld verheerlijkt in uw films, maar het maakt wel een belangrijk deel uit van uw wereld. In Silence is de verbeelding van het martelen ook poëtisch.

'Ja, dat is een van de dingen die me ervan weerhielden deze film eerder te maken: ik moest ervoor zorgen dat het geen exploitatie werd. Het is geen maffiamoord zoals in Goodfellas. Dat ging van: die en die moet omgelegd. Dat kan dan efficiënt, of niet efficiënt, soms is het een rotzooi, maar hoe dan ook een bepaald type geweld. Silence was iets anders. Als je denkt aan die scène in de film met die gekruisigde mannen in de branding... Die visuele kracht van het katholicisme, of het nou schilderijen zijn, gipsen beelden of beschilderde glazen ruiten, die beelden zijn mij bijgebleven. De verheerlijking van het lijden, misschien ook gekoppeld aan een erotisch element - waar je voorzichtig mee moet zijn, als je er op jonge leeftijd aan wordt blootgesteld. Dat geweld mengde zich met het soort dat ik als kind op straat zag: de grove variant, zonder ceremonie. Ik groeide op in een vrij ruige wijk. Little Italy was geen oorlogsgebied, dus het is niks vergeleken met wat mensen op andere plekken op de wereld meemaken. Maar geweld was wel iets alledaags. Soms was het veel, kon je het niet aan. Wat kan ik erover zeggen? Het zit in mijn films.'

Martin Scorsese met Robert De Niro op de set van Goodfellas uit 1990.

Jaagt u uzelf weleens angst aan als filmmaker?

'Vanwege de beelden die in mij opkomen? Soms is het wel verontrustend. Maar om een film te maken lééf je in die film. Zolang als nodig is. Het kostte me twee jaar om Casino te maken. Dan ben ik mét die mensen uit de film, denk ik zoals zij, hou ik van ze, haat ik ze. Ik kan niet anders dan op die manier filmen. Ik heb het geprobeerd hoor, een Hollywoodregisseur te zijn. Om wat ik voelde en wat ik te zeggen had gecodificeerd uit te drukken met een bepaalde stijl, in een genre. Ik beschouw die films niet als mislukkingen, maar ze raakten niet aan iets wezenlijks in mijzelf. Trouwens, ik ben 74. Er is geen tijd meer voor. Als ik nu film, kan het maar beter iets zijn waar ik echt om geef.'

Scorcese met Robert De Niro op de set van de film Taxi Driver uit 1976

Voelde u iets van leegte, nadat Silence was volbracht?

'Een beetje opluchting. Niet veel. Maar leegte? Nee, helemaal niet. Dit is mijn leven. En het leven is een werk in uitvoering.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden