Sciencefiction in de Oudheid

DE VEELZIJDIGE Griekse schrijver Lucianus, die leefde van 120 tot 180 na Christus, heeft een omvangrijk oeuvre van niet minder dan zeventig werken nagelaten....

Lucianus had in een eerder werk, 'Hoe men geschiedenis moet schrijven', laten blijken dat hij weinig ophad met de geschiedschrijvers van zijn tijd. Ze namen het volgens hem niet zo nauw met de waarheid, verzonnen de feiten als hun dat beter uitkwam en toonden zich kruiperige vleiers wanneer ze over hun broodheren schreven.

Naar zijn oordeel moest een historicus intelligent zijn en zich goed kunnen uitdrukken. Beide kwaliteiten ontbraken maar al te vaak bij de contemporaine geschiedschrijvers. Om te laten zien hoe het niet moest, bedacht hij zelf op hoge leeftijd een novelle die werkelijk bol staat van de leugens: Ware verhalen.

Het is een kostelijk boek, waarin de reisavonturen van een niet nader genoemde hoofdpersoon worden beschreven. Het begint met een verblijf op het Wijneiland. Vervolgens belanden de ik-figuur en zijn gevolg op de Maan en zijn daar getuige van een veldslag tussen de Zonlingen en de Maanlingen. De tocht wordt op zee voortgezet, waar het gezelschap in de maag van een walvis verzeild raakt. Wanneer ze door dit monster zijn uitgespuwd, arriveren ze op de Kaaseilanden en vandaar op de eilanden van de Gelukzaligen en de Zondaars. Na een bezoek aan Dromenland komen ze uiteindelijk in de Oceaan terecht, waar ze schipbreuk lijden en op de kust worden geworpen.

Het werk is opgezet als een parodie op de talrijke reisverhalen, die grotendeels op fantasie berustten en al zo oud als de Griekse literatuur waren. De vaardige pen van Lucianus bewerkstelligt dat de lezers zich geen moment met deze pastiche vervelen. De verteller bezweert bij herhaling dat geen woord waar is van wat hij zegt. Hij liegt er net zo hard op los als de meeste geschiedschrijvers van heden en verleden, maar hij komt er tenminste voor uit.

Dit weerhoudt hem er overigens niet van met nadruk te stellen dat over zijn lippen nooit een leugen is gekomen. Wie hem en zijn wonderverhalen niet gelooft, moet zelf maar ter plekke gaan kijken. De grootste onwaarheid van Lucianus is nog wel dat hij belooft een vervolg te zullen schrijven, terwijl het de lezers allang duidelijk is dat hij er schoon genoeg van heeft.

Met deze Ware verhalen heeft Lucianus spannende sciencefiction gemaakt. Het is te betreuren dat de uitgever dit aspect niet in de titel heeft laten uitkomen, want Ware verhalen zal de gemiddelde lezer weinig zeggen. Lucianus' geschrift heeft model gestaan voor talrijke fantasten na hem, van wie François Rabelais met Gargantua en Pantagruel, Jonathan Swift met Gulliver's Travels en de baron von Münchhausen de bekendste voorbeelden zijn.

De vertaling is in het algemeen zeer geslaagd. Het Nederlands loopt - net als het Grieks van Lucianus trouwens - soepel en telt mooie vondsten. De vis, die in het hete water van de hel zwemt, is koolvis geworden en de bronnen in Dromenland heten Alseenroos en Klokjerond. Jammer genoeg is er soms voor termen gekozen die uit de toon vallen. Woorden als sedimentatie, interdentaal en vooral een prothetische penis (waarom niet gewoon kunstpenis?) komen gezocht over en zijn in het origineel niet terug te vinden.

Het bezwaar van het lezen van de satirische werken uit de Oudheid is altijd dat ze een grondige algemene kennis vooronderstellen. Dit maakt het voor de huidige lezers ondoenlijk dergelijke boeken in één adem uit te lezen: ze moeten de lectuur telkens onderbreken om de verklarende noten en de namenlijst te raadplegen.

Het commentaar dat de vertalers geven, is nuttig en verhelderend. Op één punt lijkt hun fantasie op hol te zijn geslagen. Dit gebeurt wanneer ze schrijven dat betrapte echtbrekers in de klassieke Oudheid voor straf een mul (een soort poon) in hun achterste gestopt kregen. Inderdaad werden overspelers publiekelijk vernederd, maar niet met een vissengraat in hun anus. Het was een radijs of komkommer en dat was al pijnlijk genoeg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden