Review

Schutters moet je eigenlijk van een afstand bekijken

Het probleem met de groepsportretten van schutters en bestuurders is dat je ze vanaf een afstand moet kunnen bekijken. Niet alle musea hebben daar ruimte voor. Nu is in de Hermitage een schuttersgalerij geopend. Een samenwerking tussen Amsterdam Museum, Rijksmuseum en de Hermitage.

de regenten en regentes van het Oude Mannen- en Vrouwengasthuis, Adriaen Bacher, 1676.Beeld Amsterdam Museum

Het probleem is dat je ze nauwelijks in één blik kunt zien: ze zijn te groot. Je oog kan het gewoon niet vangen. Je moet afstand nemen en heen en weer bewegen. Groepsportretten zijn veeleisend. De 56 grote groepsportretten met de schutters van de Hangboog-, Voetboog- en Kloveniersdoelen, en ook veel andere Amsterdamse groepsportretten van bestuurders: waar hang je ze op? Lang hingen enkele in de 'schuttersgalerij' in het Amsterdam Museum, maar daar kun je er weinig afstand van nemen. Het museum toont er nu zeven. Het Rijksmuseum vijf - waaronder Rembrandts Nachtwacht (schutters van de Kloveniersdoelen) - voor de rest is geen plaats. Een groepsportret heeft het in zich geliefd te worden bij publiek, dat immers houdt van mensen kijken, maar praktisch was het tot nu toe niet te doen. Dus kwam de Hermitage van pas: een enorme zaal, lang genoeg voor zes groepsportretten, hoog genoeg voor twee rijen.

Regenten krijgen nieuwe betekenis

Zoals in elke periode krijgen de regenten die armenhuizen bestuurden en de burgers die de wijken bewaakten ook nu een nieuwe betekenis. Elke tijd kijkt immers op zijn eigen manier naar kunst. In het verleden werd de nadruk gelegd op kleur en compositie van de groepsportretten of op de dubbelhartigheid van de regenten - immers liefdadig én ijdel. Nu, in 2014, worden ze met respect, maar zeker ook heel eigentijds gepresenteerd. Met persoonlijke, uitgelichte verhalen van vier burgers (ja, ook een vrouw) die exemplarisch zijn voor het geheel. En met een nadruk op burgerschap, saamhorigheid, een 'blauwdruk van het poldermodel'. In de Gouden Eeuw namen de burgers immers het initiatief de zorg voor armen en bejaarden op zich te nemen. Het waren 'gewone' koopmannen die de stad bestuurden en ze deden dat samen, zonder dat een de baas was. Een ondernemende hogere middenklasse die de samenleving runt, een open samenleving, en alleen wie hard zijn best doet en betaalt, is welkom - het zou een speech kunnen zijn van vicepremier Asscher, maar hier is het de loep waardoor wij de groepsportretten krijgen voorgeschoteld. De VOC-mentaliteit, zeg maar, en dit keer met oog voor enkele duistere kanten, zoals de slavenhandel.

Regenten van het Spinhuis, Bartholomeus van der Helst, 1650Beeld Amsterdam Museum

Schilderijen krijgen glorieus thuis

Eindelijk hebben de schilderijen een huis en die plek blijkt glorieus: goed uitgelicht, statig en toch intiem. En met context in de omringende zalen. Het is te danken aan Paul Spies, directeur van het Amsterdam Museum, en conservator Norbert Middelkoop, die de portretten eerst lieten reizen naar Wenen, München, Sint-Petersburg en Moskou voor ze neerstreken in de Hermitage, met de opzet ze daar te laten. Een voorbeeldige samenwerking, lijkt het, van drie musea: Amsterdam Museum en Rijksmuseum, de hoeders van de groepsportretten, en de Hermitage, die per jaar de helft van z'n museum 9 maanden had leegstaan. Het museum verhuurt nu deze helft aan het Amsterdam Museum, kaartjes kunnen in een combiticket worden gekocht. Het is efficiënter en een mogelijkheid om meer toeristen te trekken, legt directeur Cathelijne Broers uit bij de opening. Toeristen komen in Amsterdam immers veelal voor de Hollandse geschiedenis.

Voor het Amsterdam Museum valt te bezien hoe het uitpakt, want lijkt zijn eigen concurrentie te hebben geschapen met een tweede plek waarin de Gouden Eeuw centraal staat, al zijn er grote verschillen in de presentaties. Spies vindt het het risico waard: hij heeft zijn collectie liever mobiel en zichtbaar dan verstopt in een depot. Voor conservator Middelkoop is het een verdiend hoogtepunt: twaalf jaar geleden maakte hij de portrettententoonstelling Kopstukken, daarna specialiseerde hij zich in de groepsportretten. Die kunnen nu ook echt worden gedeeld met het publiek.

Ticket 15 euro, combiticket met Hermitage 20 euro.

LIEFDADIGHEID

Ook gevangenissen vielen onder de liefdadigheid in de Gouden Eeuw: de regenten van het Spinhuis (voor vrouwen) en van het Rasphuis (voor mannen) lieten zich ook gezamenlijk portretteren.

Dirck Volckertsz Coornhert had eind 16de eeuw een wereldprimeur geïntroduceerd in de criminaliteitsbestrijding: in plaats van lijf- en doodstraffen werd er nu ook gestraft met vrijheidsontneming. Dat was humaner én goed voor de economie: de mannen en vrouwen werden aan het werk gezet om respectievelijk hout te raspen, wol te spinnen en kant te klossen.

In de tentoonstelling zijn de regenten van het Spinhuis te zien door Bartholomeus van der Helst uit 1650, met op de achtergrond de spinsters die worden getuchtigd met een slof door een vrouwelijke opzichter. Het was een attractie: toeristen kijken door een hek toe op de dames.

Waar & Wanneer

Plaats: Amsterdam
Locatie: Hermitage
Datum: tot eind 2016
Telefoonnummer +31 (0)20 530 87 55
Website http://www.hermitage.nl/
Website 2: http://www.hollandersvandegoudeneeuw.nl/
Ticketinformatie € 15,- / Comiticket met Hermitage € 20,-

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden