Recensie Giuseppe Verdi: Don Carlos

Schitterende stemmen, tikkeltje schoolse regie in de Don Carlos van Johan Simons ★★★☆☆

Vooral de stemmen maken indruk in Verdi’s opera Don Carlos, die toneelveteraan Johan Simons een tikkeltje schools op de planken zet. Het drama van de opera zit hem in de persoon van vader Filips II, subliem vertolkt door bas Andreas Bauer Kanabas.

Verdi’s Don Carlos, in de regie van Johan Simons bij Opera Ballet Vlaanderen. Beeld Annemie Augustijns / Opera Ballet Vlaanderen

Een toneelregisseur met opera-ambitie moet zich kunnen schikken. Naar de muziek natuurlijk, die onbuigzame meesteres van het tijdsverloop. Naar zangers, van wie de borstkas niet oneindig plooibaar is. En naar een publiek dat niet per se zit te wachten op parmantige types die het muziektheater weleens even zullen opschudden.

Tot de inschikkelijken behoort Johan Simons. De 73-jarige toneelveteraan die tegenwoordig het Schauspielhaus Bochum leidt, experimenteerde in 2003 al eens met aria’s van Giuseppe Verdi (Sentimenti heette de voorstelling). Drie jaar later zette hij in Parijs zijn eerste opera op de planken, Verdi’s Simon Boccanegra. Na onder meer Mozart in Amsterdam en Wagner op de Ruhrtriennale zet Simons nu zijn tanden in Don Carlos, het vrijheidsdrama dat Verdi in 1867 plooide rond het fameuze toneelstuk van Friedrich Schiller. 

De fine fleur van het operavak kwam ervoor naar Opera Ballet Vlaanderen (voorheen de Vlaamse Opera). Iedereen wilde zien of de Hollander in Antwerpen een oplossing had voor een oud probleem: hoe pep je een sul van een titelheld op tot drager van bijna vier uur muziektheater? 

Want ja, Verdi’s Don Carlos is een brekebeen. Als een flipperbal kaatst hij door het drama. Zijn vader, Filips II, heerser over de halve aardbol, Vlaanderen incluis, pakt zijn verloofde af. Carlos’ plan om het onderdrukte Vlaanderen te bevrijden loopt spaak. En als de inquisitie hem te grazen neemt, komt zijn grootvader Karel V uit zijn graf om hem te redden.

Simons houdt – riskant – de infante een voorstelling lang op toneel. Don Carlos zit, loopt, zwijgt of zingt en doet dat in, op of naast het spijlenbed dat hij met zich meesleept. Fysiek is deze Carlos trouwens geen doetje. Hij komt regelrecht uit de sportschool, een T-shirt spant om de tors van de viriele tenor Leonardo Capalbo. Het is de enige hedendaagse outfit van costumier Greta Goiris, die losjes met de eeuwen goochelt. 

Prinses Eboli in Verdi’s Don Carlos, in de regie van Johan Simons bij Opera Ballet Vlaanderen. Beeld Annemie Augustijns / Opera Ballet Vlaanderen

Straalt Carlos’ uiterlijk kracht uit, van binnen is hij een dromer. In het diepst van zijn gedachten knutselt hij aan een wereld zonder menselijk slijk. Kijk hem sjouwen met geometrische objecten, ze krijgen almaar mooiere vormen en kleuren. Zie ze wentelen en draaien in de fraaie, deels digitale scenografie van Hans Op de Beeck.

Dat de prins zit opgesloten in zijn hoofd, heeft een consequentie: onder zijn interacties valt de bodem weg. Hoe kan deze contactgestoorde jongen de liefde laten spatten met Elisabeth de Valois? Hoe kan de knaap die als een schim door het leven gaat, op de bres springen voor geknechte Vlamingen?

Mooie stemmen

Is het toch weer het oude liedje. Het drama van Don Carlos, de opera, zit hem in de persoon van Filips II: de vertwijfelde despoot, de jaloerse echtgenoot, de koning die het aflegt tegen de grootinquisiteur, de vader die zijn zoon uitlevert aan de beul. Dit getroebleerde karakter wordt subliem geschilderd door de bas Andreas Bauer Kanabas, op een indrukwekkend duister canvas dat dirigent Alejo Pérez levert vanuit de orkestbak.

Eerst in Antwerpen en later in Gent komen stemmenliefhebbers volop aan hun trekken. De markies van Posa, Carlos’ jeugdvriend die zijn vrijheidsdrang oppookt, vloeit lyrisch uit de keel van bariton Kartal Karagedik. Elisabeth mag in haar turquoise overall niet uitblinken in vorstelijke allure, maar mooi zacht zingen kan de sopraan Mary Elizabeth Williams. En de intrigante Eboli, die bij Verdi al naar een karikatuur neigt, wordt in Antwerpen een lellebel die perfect past op de stembanden van mezzosopraan Raehann Bryce-Davis.

Soms volgt Johan Simons schoolse regels. Hij plaatst solisten het liefst voor op het toneel en laat ze frontaal de zaal in zingen. Heus, dat kan gewiekster, en zonder stemverlies. In de slotseconden laat hij het geweldig zingende koor Don Carlos naar de toneelrand stuwen. Opeens draagt iedereen eigentijdse plunje. Alsof Simons wil zeggen: zijn strijd is onze strijd. Die strijd hadden we dan graag gezien.

Giuseppe Verdi: Don Carlos

Regie: Johan Simons

Met het Symfonisch Orkest en Koor van Opera Ballet Vlaanderen o.l.v. Alejo Pérez

19/9, Opera Antwerpen. Daar t/m 9/10. 16 t/m 30/10 in Opera Gent

Regie: ★★★☆☆

Muziek: ★★★★☆

Beeld Annemie Augustijns / Opera Ballet Vlaanderen
Beeld Annemie Augustijns / Opera Ballet Vlaanderen

Knip- en plakwerk

Nog voor de première, op 11 maart 1867 in Parijs, zette Verdi de schaar in zijn Franstalige opera Don Carlos. Het stuk was simpelweg te lang, zeker na toevoeging van de in Parijs verplichte balletmuziek. Het knip- en plakwerk ging door tot 1884, toen Milaan de première had van Don Carlo, in het Italiaans. Johan Simons gebruikt de versie die Verdi al dan niet heeft gesanctioneerd voor een opvoering in 1886 in de Italiaanse stad Modena, zij het dat de regisseur in het Frans laat zingen en twee taferelen verwisselt: de kennismaking van Carlos met Elisabeth de Valois, in het bos van Fontainebleau, volgt na de openingsscène als flashback.

Gijs Groenteman gaat in onze illustere archiefkast in gesprek met mensen die hem hebben verwonderd. Rapper Pepijn Lanen, schrijver Paulien Cornelisse en kunsthandelaar Jan Six passeerden al de revue.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden