RecensieHistorische Atlas NL – Hoe Nederland zichzelf bijeen heeft geraapt

Schitterende historische atlas maakt Nederlands verleden tastbaar ★★★★☆

Grenzen verschuiven, landschappen veranderen, water rukt op en verdwijnt: met de schitterende kaarten in deze historische atlas voelt het verleden ineens heel dichtbij.

Beeld WBooks

Waarom is het voor iedereen met een basale historische belangstelling zo’n aangenaam tijdverdrijf om door een historische atlas te bladeren? Hij treft er zijn eigen stad in aan en stelt vast dat het stratenpatroon sinds de late Middeleeuwen niet noemenswaardig is veranderd – ongeveer de enige vorm van continuïteit in een land dat voor het overige nogal veranderingsgezind is. Hij ziet dat het Koninkrijk der Nederlanden er tot de afscheiding der Belgen op de kaart van Europa toch best indrukwekkend uitzag. En hij vraagt zich af wat de Hollanders er eeuwen geleden in vredesnaam toe kan hebben bewogen in een zompig deltagebied te blijven wonen – terwijl zich even ten oosten daarvan woeste en ledige zandgronden uitstrekten. Een historische atlas maakt, met andere woorden, de fysieke werkelijkheid van een grijs verleden zichtbaar – indringender en natuurgetrouwer dan oude prenten, die de werkelijkheid juist vaak geweld aandeden.

Martin Berendse en Paul Brood, respectievelijk directeur van de Openbare Bibliotheek Amsterdam en medewerker van het Nationaal Archief in Den Haag, maken met hun Historische Atlas NL de wording van Nederland tastbaar – en visueel buitengewoon aantrekkelijk. Oude cartografische meesterwerken worden geflankeerd door verhelderende teksten over conflicten waarmee de verschuiving van grenzen in de regel gepaard ging, door oorkonden waarin territoriale afspraken werden vastgelegd (totdat een nieuwe oorlog weer een nieuwe werkelijkheid schiep) en prenten waarmee historische gebeurtenissen – vaak lang na dato – werden vastgelegd dan wel gemythologiseerd.

Heerlijk salontafelboek

Maar die kaarten met meanderende rivieren, weelderige bosschages, grillige kusten, vroege polders en ontelbare steden, dorpen en gehuchten vormen toch de hoofdmoot van dit heerlijke salontafelboek. Die kaarten geven een indruk van een gebied waar zich tussen land en water ooit een overgangsgebied uitstrekte van slikken, schorren, platen, geulen, kreken en kwelders. Van de Zuiderzee, die geregeld van vorm en omvang veranderde – om uiteindelijk op papier geheel te worden ingepolderd.

Stipjes op de kaart die zich tot handelssteden ontwikkelden. Het stuivertje wisselen van Spanje en de opstandige gewesten tijdens de Tachtigjarige Oorlog. De delta in het westen die in de loop der eeuwen werd ingepolderd. De kaarsrechte straten van het oude Paramaribo. De nieuwe kaart van Europa na de Vrede van Rijswijk. De degradatie van het Koninkrijk Holland tot onderdeel van het Franse Keizerrijk. De Britse kaart van België uit 1853 waarop Nederlands Limburg tot Belgisch territorium wordt gerekend (dat mochten ze willen). En de toekomstige kaart van Nederland zoals sommigen zich die in 1945 wensten: ‘Een stuk grond langs zijn geheele oostgrens (…) zulks zonder Duitsche bevolking.’ Van de woeste annexatieplannen, waarvan sommige voorzagen in een verlegging van de grens tot de Rijn in Duitsland, bleef slechts een kleine grenscorrectie over – volgens tijdgenoten nauwelijks met het blote oog waarneembaar.

Op de laatste kaart – een dystopisch vergezicht in de 23ste eeuw van de Utrechtse geowetenschapper Kim Cohen – is al het gepruts aan Nederland van de voorgaande eeuwen tenietgedaan: Almelo, Hengelo en Enschede liggen aan de nieuwe kust. Nijmegen ligt op de punt van een landtong. Arnhem ligt op het eiland Veluwe. Den Haag, Haarlem, Amsterdam, Schoorl en Texel zijn slechts nog ‘relicten’, meters onder de zeespiegel. ‘Resultaten uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst’, schreef Cohen erbij.

Martin Berendse & Paul Brood: Historische Atlas NL – Hoe Nederland zichzelf bijeen heeft geraapt 

WBooks; 207 pagina’s; € 29,95 (introductieprijs).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden