Schilderen tegen staatsgeweld in de favela's

Vrienden zijn ze, en collega's. Even over uit Brazilië, waar zojuist 'een staatsgreep' is gepleegd tegen president Dilma Rousseff. 'Voor ons is kunst altijd politiek.'

Thiago Martins de Melo (links) en zijn kompaan Paulo Nimer Pjota in hun tijdelijke werkruimte in Utrecht. Beeld Aurélie Geurts
Thiago Martins de Melo (links) en zijn kompaan Paulo Nimer Pjota in hun tijdelijke werkruimte in Utrecht.Beeld Aurélie Geurts

Thiago Martins de Melo (34) heeft mot met de Braziliaanse politie. Niet met de echte, godzijdank, die hufters, dat stelletje intimiderende zwijnen; nee, het zijn wetsdienaren van olieverf met wie hij vecht. Het kolossale doek voor zijn neus telt vier, vijf, nee minstens acht van zulke RoboCops, en van ieder van hen moet de schilder zich afvragen hoe en hoe gedetailleerd hij hem afbeeldt - een energie-slurpende klus.

'Ik zie het niet meer', zegt Martins de Melo tegen zijn vriend Paulo Nimer Pjota (27), die verderop, gebogen over een tafeltje, Grieks aardewerk op een onbewerkt stuk canvas zit te schilderen. Wat de voortgang niet bespoedigt: de situatie thuis.

Thuis is niet het Concordia-gebouw in de Utrechtse wijk Zuilen, waar het tweetal op uitnodiging van de Amersfoortse Kunsthal KAdE een kunstwerk realiseert voor de tentoonstelling Soft Power. Arte Brasil. Thuis is Brazilië, waar op het moment van ons bezoek juist de president wordt afgezet. Een betreurenswaardige ontwikkeling, aldus de kunstenaars.

Demofobie

Martins de Melo: 'Dit is een staatsgreep, een een-tweetje tussen de rechtse partijen en de media, het zoveelste voorbeeld van demofobie: angst voor het volk. En slecht nieuws voor kunstenaars bovendien. Een van de belangrijkste maatregelen van de nieuwe regering is namelijk het budget voor cultuur en educatie terugschroeven.' Zoals gezegd: betreurenswaardig. En ook: olie op het vuur van hun kunstenaarspraktijk.

Een succesvolle praktijk, dat moet gezegd. Mede dankzij de inspanningen van hun galerie, Mendes Wood DM te São Paulo, exposeerde het tweetal vaak in den vreemde. Lyon, Berlijn, Oslo - het is slechts een greep uit de plekken waar Martins de Melo en Nimer Pjota de afgelopen jaren zij aan zij stonden te schilderen. Daar kan nu deze warme, met verfvlekken bedekte ruimte in Utrecht aan worden toegevoegd, een naar Braziliaanse standaarden piepklein vertrek zonder stromend water en zonder koelkast, waar geheel nieuw werk ontstond dat Braziliaanse kwesties agendeert.

Martins de Melo: 'Voor ons is kunst tot op zekere hoogte altijd politiek. Voor l'art pour l'art hebben we geen tijd.'

De manier waarop ze te werk gaan, zo leert één blik in het Utrechtse atelier, had echter niet sterker kunnen verschillen.

Beeldtaal van macht

Nimer Pjota - baardje, tatoeages - is de zachte kracht van de twee. Zijn zijige schilderijen, overdekt met sticker-achtige trompe-l'oeils van Afrikaanse maskers, Griekse potten en oude Disney-cartoons, onderzoeken de beeldtaal van macht in algemene zin. Zwarte bladzijden uit het verleden en de verantwoordelijken - bij hem zul je ze niet vinden. Daarvoor moet je zijn bij de corpulente en woest bebaarde Martins de Melo. Diens project betreft een wandvullend historiestuk waarin Guajajara- en Gamela-indianen in de Amazone onder goedkeurende blikken van een toekijkende elite worden vermoord door de staatspolitie - de lege vierkantjes ter hoogte van de hoofden zullen straks portretten van daadwerkelijke slachtoffers bevatten. Zeggen dat het doek koortsig oogt is je reinste eufemisme. Dat het een onflatteus beeld van de politie geeft ook.

Die kritiek op het politiegeweld is geen pose. Intimidatiegedrag van de sterke arm der wet - voor een kunstenaar als Nimer Pjota is het aan de orde van de dag. Gaat-ie naar hiphopfeestje, dan is er altijd de angst dat hij wordt neergeschoten; loopt-ie op straat, dan wordt hij regelmatig geïntimideerd. Martis de Melo: 'De politie is iets om bang voor te zijn, dat leer je als kind al. Wanneer ik als kleuter vervelend was, dan zei de oppas: hou op, of ik bel de politie.'

Denken ze dat een schilderij aan zulke misstanden iets kan veranderen? Martins de Melo: 'Zeker, ik geloof daar sterk in.' Wat sceptisch maakt, is de bestemming van hun schilderijen. Die betreft vaak juist de dubbel ommuurde huizen van de voornoemde elite. Martins de Melo: 'Dat is waar. Een van mijn beste klanten bijvoorbeeld is de achterkleinzoon van een Braziliaanse president, terwijl ik presidenten altijd schilder als varkens. Dat vond hij niet erg, zoals niemand van de elite het erg vindt dat ik ze schoffeer. Misschien sussen ze zo hun geweten. Maar het kan ook dat ze er niet eens bij stilstaan.'

Soft Power. Arte Brasil. Kunsthal KAdE, Amersfoort. 21 mei t/m 28 augustus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden