Schilderde Hitler nou wel of niet deze aquarel?

'Het Niod verspreidt nazipropaganda', zegt een onafhankelijke Hitlervervalsingsonderzoeker

Onderzoeksinstituut Niod meldde onlangs 'zeer waarschijnlijk' in het bezit te zijn van een aquarel van Adolf Hitler. Twee onafhankelijke Hitlervervalsingsonderzoekers betwijfelen dat. 'Het onderzoek was van een ontstellende knulligheid.'

Foto Marlena Waldthausen

Daar gaan we weer, dacht Bart FM Droog toen hij een maand geleden dat bericht in de Volkskrant las. Het ging over een aquarel die door een vrouw aan het Niod was geschonken, het instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies in Amsterdam. Haar vader had het tientallen jaren geleden voor 75 cent op een rommelmarkt gekocht, vertelde ze erbij. Na onderzoek oordeelde het Niod dat het kunstwerk 'zeer waarschijnlijk' vervaardigd was door een jonge Adolf Hitler.

Droog, in het dagelijks leven dichter en samensteller van de Nederlandse Poëzie Encyclopedie, dacht terug aan februari 2016, toen een boek was verschenen met gedichten van dictators. De bundel bevatte het gedicht Denk' es, dat volgens samensteller Paul Damen was geschreven door Hitler. Dagblad Trouw wijdde er een groot essay aan, Hugo Borst droeg het gedicht voor bij De Wereld Draait Door en ook internationale media tikten er driftig stukjes over.

Maar dat gedicht was dus helemaal niet van Hitler, had Droog samen met dichter/scepticus Jaap van den Born na uitgebreid onderzoek ontdekt. Ze troffen het namelijk onder de titel Habe Geduld aan in een dichtbundel van Georg Runsky, die omstreeks 1906 gepubliceerd moest zijn. Na die ontdekking trok Trouw het essay over het gedicht in.

'Het was één grote oplichterij', zegt Droog.

En nu, met het nieuws over die matige aquarel van de Neutor in Wenen, gingen de alarmbellen dus opnieuw af. Vooral toen de twee dichters vernamen hoe het Niod de authenticiteit van het werk had onderzocht. Er was sprake van 'tunnelvisie', oordeelt Droog. Het speurwerk was van 'een ontstellende knulligheid'.

Niet waar, zegt Niod-directeur Frank van Vree, die de kwalificaties van Droog 'badinerend' noemt. 'We hebben een aantal belangrijke stappen gezet in het onderzoek. Ja, er is veel meer te doen, maar we kunnen er geen twee man een paar weken voor vrijmaken.'

'Er is mogelijk niemand die onderscheid kan maken tussen echte en valse Hitlers', zegt Bart FM Droog, expert Hitlervervalsingen. Foto Marlena Waldthausen

Wat ging er fout?

Nadat de aquarel dit voorjaar bij het Niod was gearriveerd, hadden de medewerkers van het instituut de zegels op de achterzijde geanalyseerd. Ook deden ze literatuuronderzoek en lieten ze een papierrestaurator van de Universiteit van Amsterdam en het hoofd van de afdeling papierrestauratie van het Rijksmuseum door allerhande apparatuur naar het kunstwerk kijken. Niets wees op namaak, zo was het oordeel.

Volgens Droog en Van den Born moet je de bewijslast omdraaien. Er zijn zoveel vervalsingen in omloop dat je zou moeten aantonen dat het schilderij echt is. Dat is een stuk ingewikkelder. Het NIOD had volgens hen veel wantrouwender moeten zijn. 'Bijna alles wat na de Tweede Wereldoorlog opdook van Hitler is vals gebleken', zegt Droog. 'Niet alleen kunstwerken, maar ook bijvoorbeeld de dagboeken, die in 1983 door tijdschrift Stern gepubliceerd werden. Het uitgangspunt moet altijd zijn: dit is een vervalsing.'

Wat was er dan mis met het onderzoek?

Neem dat blauwe zegel van de joodse lijstenmaker Samuel Morgenstern, dat achter op de aquarel geplakt zit. Deze Morgenstern kocht tussen 1910 en 1913 inderdaad werken van Hitler op, om die vervolgens als vulling voor zijn lijsten te gebruiken. Maar is de aanwezigheid van zo'n zegel 'een onverwacht sterk additioneel bewijs' dat het werk echt is, zoals het Niod stelde?

Nee, stelt Droog. Een slimme vervalser zou bijvoorbeeld echte zegels gebruikt kunnen hebben om een vervalsing echt te laten lijken. Of misschien maakte de vervalser zelf zegels na.

Van den Born bekeek de afgelopen weken ruim vierduizend reclame- en sluitzegels van Weense winkeliers, bedrijven, overheidsinstanties, particulieren en beroepsgroepen van rond 1910. Op geen enkele stond een telefoonnummer. Maar op het zegel achter op de Niod-aquarel wel.

'Dat zegel is eerder een aanwijzing dat het een vervalsing is dan dat het een bewijs van echtheid is', stelt Van den Born.

En dat andere zegel met de tekst Exekutionsgericht, wat suggereert dat het kunstwerk ooit in beslag is genomen? Het Niod achterhaalde dat dergelijke stempels tussen 1919 en 1934 gebruikt werden in Wenen en opperde dat de aquarel misschien in juni 1933 in beslag was genomen, toen de NSDAP van Hitler in Oostenrijk werd verboden. Dat zou dan betekenen dat het werk al bestond vóór allerhande vervalsers werken van Hitler gingen namaken. Daar begonnen ze namelijk in 1935 mee, stelt het Niod.

'Dat er redenen zijn te twijfelen aan de echtheid, hebben wij nooit betwist en het is de vraag of er ooit definitief bewijs te vinden is, zelfs met invasief materiaalonderzoek', zei Niod-directeur Frank van Vree op 1 december. Foto Marlena Waldthausen

Ook Droog en Van den Born gaan ervan uit dat het stempel echt is. Maar hun analyse verschilt. 'Waarom zou de politie zo'n kunstwerk in beslag nemen?', zegt Droog. 'De meest logische aanname is dat dat gebeurde omdat het een vervalsing was.'

En kijk eens wat hij bij een korte speurtocht door de digitale archieven vond? Een aantal krantenartikelen uit 1933 over ene Reinhold Hanisch, tegen wie aangifte gedaan was vanwege de verkoop van een valse Hitler. Deze Hanisch, die enige tijd met de jonge Hitler in een Männerwohnheim in Wenen had gewoond, staat inmiddels bekend als notoire vervalser van werk van Hitler.

'Misschien is de aquarel van het Niod in 1933 ook wel bij Hanisch in beslag genomen', suggereert Droog. 'Ook dat zou dat zegel kunnen verklaren.'

Amerikaanse catalogus

O ja, nog zoiets. Het Niod gebruikte een Amerikaanse catalogus met werken van Hitler als naslagwerk. In dat boek van Billy F. Price troffen de onderzoekers niet alleen het zegel van Morgenstern aan, maar ook een ander schilderwerkje van de Neutor in Wenen.

Maar dat boek is helemaal niet betrouwbaar, aldus Droog. 'Vermoedelijk is minimaal tweederde van de werken in de catalogus vals. Dat is al jaren bekend. Het Niod had dat moeten weten.'

Het papieronderzoek van de papierrestaurator vinden Droog en Van den Born ook nietszeggend. 'Daaruit blijkt alleen dat het papier van voor 1942 is', zegt Droog. 'Het zegt helemaal niets over wie het geschilderd heeft en wanneer.'

Ze vinden het bovendien merkwaardig dat het Niod de penseelvoering op de aquarel en de signatuur niet heeft vergeleken 'met een 100 procent authentieke Hitler' uit dezelfde periode.

Zou dat uitsluitsel geven?

Droog en Van den Born waarschuwen dat het sowieso een hachelijke onderneming is om de authenticiteit van een Hitlerkunstwerk te bewijzen. Er zijn door de jaren heen te veel rookgordijnen opgetrokken. Vervalsers van verschillend allooi schilderden prentjes die ze signeerden met de naam van de Führer, dubieuze experts leverden daar echtheidscertificaten bij en nu vergelijken onwetende onderzoekers hun potentiële Hitlers met die gecertificeerde vervalsingen om zo de authenticiteit aan te tonen.

Bekijk de opmerkingen van Droog en Van den Born door uw muis op de bolletjes op onderstaande afbeelding te houden.

Tja, dat gaat dus niet.

'Er is waarschijnlijk niemand die onderscheid kan maken tussen echte en valse Hitlers', zegt Droog, 'omdat de meeste aan Hitler toegeschreven schilderijen falsificaties zijn.'

Voorzichtig

Andere onderzoeksinstituten zijn dan ook voorzichtig. Het Bayerisches Hauptstaatsarchiv, dat in 2013 zes werken ontving die mogelijk door de Führer gemaakt waren, liet materiaalonderzoek in een forensisch laboratorium doen en vroeg verschillende kunsthistorici naar het werk te kijken.

De conclusie, zo schreef directeur Thomas Paringer deze maand in een brief aan Droog: 'Het auteurschap van Adolf Hitler kan noch worden bewezen noch worden uitgesloten.' De zes kunstwerken zijn dan ook niet gearchiveerd bij de 'Nalatenschap Adolf Hitler' maar onder 'Verzameling varia'.

Verstandig, vinden Droog en Van den Born, want wat er nu gebeurt, is kwalijk. 'Het Niod verspreidt nazipropaganda', zegt Droog, 'bijvoorbeeld door te beweren dat Hitler duizenden schilderijen maakte. Dat is gewoon niet waar. Bovendien verlenen ze een stempel van authenticiteit aan oplichters als Price. Het is pure geschiedvervalsing. Daar zijn we kwaad over.'

Droog verwijst naar een stuk van een kunstjournalist van The Guardian, die een paar jaar geleden klaagde over media die kritiekloos berichten over vermeende Hitlerschilderijen. 'Is dat onschuldig?', vroeg Jonathan Jones zich af. 'Nee. Elke keer dat een verondersteld kunstwerk van Adolf Hitler zonder vraagtekens in een krant of op televisie verschijnt, zal iemand denken: 'Dat is niet slecht, die man was een kunstenaar.' Het maakt hem onterecht menselijker.'

Reactie Niod

En hoe reageerde het Niod? Nadat Droog en Van den Born het verhaal in de Volkskrant hadden gelezen, stuurden de twee vervalsingsonderzoekers diverse e-mails naar het instituut waarin ze al hun twijfels kenbaar maakten en stelden dat het 'hoogstwaarschijnlijk een vroege Hitler-vervalsing is'.

Steeds kregen ze snel antwoord. 'Dat er redenen zijn te twijfelen aan de echtheid, hebben wij nooit betwist', antwoordde Niod-directeur Frank van Vree op 1 december , 'en het is de vraag of er ooit definitief bewijs te vinden is, zelfs met invasief materiaalonderzoek.'

Ook liet Van Vree weten dat hij de conclusie van Droog en Van den Born dat het 'hoogstwaarschijnlijk' om een vervalsing gaat 'ten minste zo aanvechtbaar' vindt als de voorlopige conclusie van het Niod dat niets nog op een vervalsing wijst.

Het Niod kondigde aan het onderzoek voort te zetten, omdat 'het voorbehoud dat in de eerdere berichtgeving ten aanzien van de authenticiteit werd gemaakt, in de publiciteitsstorm op veel plaatsen verloren is gegaan.' Foto Marlena Waldthausen

'Jullie komen met veel mogelijke bewijzen voor valsheid', schreef Van Vree, 'maar die zijn vooralsnog allemaal circumstantial en niet direct herleidbaar tot dit concrete werk. Daarmee veeg ik ze niet van tafel, integendeel. Het enige wat er nodig is, is nader onderzoek. En dat gaan we doen.'

Op 7 december meldde het Niod op de eigen website dat het onderzoek inderdaad wordt voortgezet, 'omdat het voorbehoud dat in de eerdere berichtgeving ten aanzien van de authenticiteit werd gemaakt, in de publiciteitsstorm op veel plaatsen verloren is gegaan.' Op 9 januari is de eerste vergadering.

De koppenmaker

Heeft het instituut te snel geroepen dat de aquarel 'vrijwel zeker' van Hitler is, dat de kans dat het om een vervalsing gaat 'erg klein' is? Op vragen van de Volkskrant antwoordt Van Vree dat er in de onderzoeksverslagen en persberichten van het Niod altijd sprake is geweest van 'een voorlopige conclusie'.

'Zo ver als wij op dat moment waren, was er geen reden de authenticiteit in twijfel te trekken', zegt Van Vree. 'We gaven aan dat verder onderzoek nodig zou zijn om meer zekerheid te krijgen. Al die nuances zijn verloren gegaan, en dat kunnen wij onszelf - maar misschien ook de koppenmaker van de Volkskrant - aanrekenen.'

Dat laatste vindt Van den Born te makkelijk. 'Dat dat een voorlopige conclusie was', zegt hij, 'verdween niet in de storm van het mediageweld, maar in de storm van hun eigen mededelingen over hoe zorgvuldig ze hun onderzoek gedaan hadden en hoe overtuigd ze waren van de echtheid van het werk.'

'We hadden beter naar voren moeten brengen', geeft Van Vree toe, 'dat er een voorbehoud was.'

Uitgebreide informatie over het onderzoek van Bart FM Droog en Jaap van den Born naar Hitlers gedichten en kunstwerken is te vinden op bartfmdroog.com.


Reconstructie van de speurtocht

Nee, geld wilde de eigenares er niet voor, ze wilde van dat beladen kunstwerkje af en daarom bood ze het aan het Niod aan. Het instituut wilde het graag hebben. Alleen restte de vraag: was het echt? Reconstructie van een speurtocht: zo kreeg het Niod een aquarel van A. Hitler. (+)