Schilder van een modern soort eenzaamheid

Koen Vermeule brengt de Nederlandse realistische schilderkunst op een hoger plan. De schilder volgt niet het fotografische beeld, maar doet er wel zijn voordeel mee.

Koen Vermeule, Tokyo Dreamer, 2010.Beeld Foto: Collectie Galerie Neue Meister, Staatliche Kunstsammlungen Dresden

Nee zeg, die discussie gaan we hier nu niet nog een keer voeren: of een schilder die foto's gebruikt, wel een echte schilder is. Gááp: een wereld, en dus ook een kunstwereld, is zonder foto's ondenkbaar.

Maar hóé een schilder foto's gebruikt, ja, dat is relevant bij het bekijken van het werk van Koen Vermeule, winnaar van de Sacha Tanja Penning 2017. Deze prijs voor figuratieve kunst (genoemd naar de in 2004 overleden hoofdconservator van de ING-kunstcollectie), 10 duizend euro en een penning, wordt elk jaar uitgereikt aan een instantie, persoon of kunstenaar die de realistische kunst verder helpt.

Wanderlust -Koen Vermeule
Beeldende kunst
Koen Vermeule, winnaar Sacha Tanja Penning. KunsthalRotterdam, t/m 19/11.

Dat doet Vermeule zeker - zelfs zijn landschappen, soms niet meer dan grove voren in het land en kleurbanen in de lucht, verlaten nooit de werkelijkheid. Landschappen zijn z'n ene forte, de hedendaagse (stads) mens is de andere. 'Een modern soort eenzaamheid' (of een variant daarvan) is een terugkerende typering. En vooral daarvoor is die fotografie zo belangrijk.

Want Vermeule (1965, Goes) begon in de jaren negentig met het fotograferen vanuit zijn raam, van zijn woning en zijn atelier. Schuin van boven had hij zicht op een schoolplein, later op een kruispunt aan het water. En de beelden die dat opleverde, werden bepalend voor zijn benadering van de menselijke figuur die hij inmiddels overal ter wereld vastlegt. Die benadering is altijd afstandelijk, verlegen bijna. Alsof Vermeule alleen via de (tele)lens naar zijn medemens durft te kijken, op gestolen momenten. Die medemens waant zich op zijn beurt onbespied en speelt, verveelt zich, hangt op een bankje, verdwijnt in zijn telefoon of strekt zich uit op een museumbank of in een parkje. De camera klikt. En dan komt de verf.

Loop eens naar de schilderijen toe en kijk naar de grens tussen figuur en achtergrond. Bij Vermeule botst de achtergrond (vloer, muur, venster, lucht) vaak juist tegen de contouren van de figuur. Die raakt los uit zijn omgeving, alsof-ie niet alleen in gedachten afwezig is, maar daadwerklijk een beetje oplost.

Een spiegelende vloer wordt door ruige verfstreken als van water, een slagschaduw wordt een zelfstandige vorm. De schilder volgt niet het fotografische beeld, maar doet er wel zijn voordeel mee. Hij gebruikt de effecten van het fotograferen op afstand: het platdrukken van het beeld, de versmelting van enkelingen in een groep, het tegenlicht dat rafelranden maakt. De foto is Vermeules knecht. Het fotograferen laat hem observeren, maar het schilderen laat hem - en ons - vervolgens opnieuw zien.

Vermeule heeft de Sacha Tanja Penning volkomen terecht gewonnen. Hij heeft de realistische schilderkunst in Nederland, die een muggezifterige traditie van acceptatie en verwerping kent, een treetje hoger getild.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden