Scherpe notities van de revolutionaire chaos in München

De Duitse geschiedenis in de eerste helft van de afgelopen eeuw laat zich overzichtelijk samenvatten. Eerst de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog, daarna de horror van het Derde Rijk, en er tussenin de valse hoop van de Weimarrepubliek.

Een simplificatie, maar niet zonder grond. Want wie een gedetailleerder beeld van de Duitse historie wil, kan stuiten op een overvloed aan niet te vatten complicaties. Dat geldt bij uitstek voor de periode november 1918 - november 1919, het twijfelachtige begin van de republiek na de Duitse nederlaag en de val van het keizerrijk.

Warboel

In wat historici de 'na-oorlog' zijn gaan noemen, trekken reactionaire en revolutionaire krachten om beurten aan het kortste eind; een carrousel van revoltes, contrarevoluties, muiterijen en politieke moorden, waarin victorie en verlies elkaar razendsnel afwisselen.

Dat die krioelende warboel niet anders werd ervaren door wie er destijds middenin zat, valt op te maken uit Zo zag de waarheid er op donderdag uit, het dagboek dat Victor Klemperer bijhield van de revolutionaire chaos in München tussen eind 1918 en begin 1920 (oorspronkelijke titel: Mann möchte immer lachen und weinen in einem).

De chaos in kort bestek: in februari 1919 wordt Kurt Eisner, de pacifistische sociaal-democratische premier van de Beierse Vrijstaat, op straat door de rechts-radicale student Anton Graaf von Arco auf Valley doodgeschoten. De moord leidt tot het uitroepen van de links-anarchistische Radenrepubliek München, waarna de communistische Rode Garde de macht grijpt en een schrikbewind uitoefent. De regering in Berlijn stuurt dan een troepenmacht, die begin mei 1919 een bloedig einde maakt aan de 'Sovjetrepubliek München'. De leiders worden standrechtelijk geëxecuteerd, bij de dagen durende beschietingen en straatgevechten vinden duizend burgers de dood.

Vastberaden precisie

Van dit pandemonium doet Klemperer nauwgezet verslag in de dagboeknotities die hij opstuurt naar de Leipziger Neueste Nachrichten, een conservatief dagblad. Eind 1918 is hij uit Leipzig in München aangekomen als universitair docent Franse letteren. De Beierse schermutselingen, met veel lokale eigenaardigheden, blijft hij bezien met de blik van de (Pruisische) buitenstaander.

Het is die scherpe, afstandelijke optiek waarin Klemperers dagboek zich onderscheidt van andere verslagen van de Münchense opstand, zoals het omvangrijke Revolutionstagebuch van de Nietzscheaan Josef Hofmiller.

Klemperer verwierf in 1995 postume faam door de publicatie van zijn beklemmende dagboek over de jodenvervolging (in Nederland gepubliceerd als Tot het bittere einde) en de vastberaden precisie waarmee hij de wandaden van de nazi's boekstaaft, herken je ook in deze vroege notities.

Terugblikken

Zo zag de waarheid er op donderdag uit zit ongewoon in elkaar. Klemperers in de krant gepubliceerde dagboek wordt afgewisseld met ongepubliceerde terugblikken op dezelfde periode die hij in 1942 schreef. De toon tussen die overlappende teksten verschilt nogal. In 1919 is hij een onthutste, maar ook geamuseerde observator die de geagiteerde twistgesprekken op straat beschrijft als 'bubbels op warme melk, een paar seconden voor overkoken' en ook in penibele situaties het tragikomische ziet: 'bij de Siegestor stopt een EHBO-team, en op alle hoeken, waar dekking is en toch uitzicht, verdringt het publiek zich, soms met een toneelkijker in de hand'.

Vierentwintig jaar later, in de 'grote benauwenis' van nazitijd, weet hij waar de tragikomedie toe heeft geleid. 'Joden, vuile Joden!', hoort hij in München roepen. Een keurige ingezetene weigert zijn hand te schudden want 'alle Joden die zich Duitser verklaren zijn verraders'.

Kort na Klemperers laatste dagboeknotitie, november 1923, pleegt in München een gefrustreerde korporaal uit de Eerste Wereldoorlog, A. Hitler, zijn Bierkellerputsch.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden