Schat aan patronen in twee figuurtjes

Wonderlijker boek is de afgelopen jaren in Nederland niet verschenen. Pak het vast, laat de 500 pagina’s in hoog tempo aan het oog voorbijflitsen en de eerste opwelling is: gekker moet het niet worden....

Als leerling-typograaf werd De Does getroffen door de ornamenten van de 16de-eeuwse stempelsnijder Robert Granjon, op zijn beurt beïnvloed door eeuwenoude versieringsmotieven uit de wereld van de islam. De ornamenten van Granjon, of derivaten daarvan, werden tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw door elke Europese lettergieterij geleverd en waren dus ook voorhanden bij drukkerij Joh. Enschedé en Zonen in Haarlem, waar De Does vanaf 1958 tot eind jaren tachtig werkzaam was. De mode om typografische ornamenten in drukwerk toe te passen was toen al voorbij, ook De Does vond het ouderwets en de leiding van Enschedé beschouwde de ornamenten al min of meer als museumstukken.

Na diverse mislukte fotomechanische experimenten met door hem ontworpen ornamenten in waardedrukwerk besloot De Does zijn heil te zoeken in het oude procédé: voor zijn eigen Spectator-pers liet hij bij Enschedé enkele ontwerpen in koper graveren en er een aantal kilo’s van gieten. Alleen over de pendanten a en b (zie afbeelding) was hij tevreden. Vervolgens bedacht en zette De Does met deze twee ornamenten talrijke combinaties, die hij openbaarde in een bibliofiele uitgave (Kaba ornament Deel 1-Vorm, 2002), gedrukt op zijn Victoria-degelpers en bedoeld als eerste van een reeks.

Toen sloeg het noodlot toe. Een oogaandoening maakte het werken in de zetterij (onlangs verworven door de UB in Amsterdam) bij zijn afgelegen Drentse huis vrijwel onmogelijk. Maar de gewoonte om elke ochtend na het opstaan nieuwe combinaties te bedenken gaf hij niet op. In Het Kaba-ornament zijn de verbluffende gevolgen van dertig jaar tekenen en combineren, met niet meer dan twee figuurtjes als grondmateriaal, bijeengebracht. Duizenden en nog eens duizenden patronen blijken (zonder het gebruik van een computer!) denkbaar; de toelichtingen van De Does moeten voer zijn voor wiskundigen en liefhebbers van complexe puzzels. ‘Escher zou er weg van zijn geweest!’, noteerde John A. Lane in de monografie die enige jaren geleden over De Does verscheen.

Volgens de ontwerper van tot in de fijnste details bedachte lettertypen (Trinité, Lexicon) krijgen de ornamenten in dit ‘offsetboek’ de juiste ‘kleur’, en laten de schetsen veel meer dan de scherpe afdrukken in hoogdruk de imperfectie van de ornamenten zien. ‘Bij ornamenten houd ik blijkbaar meer van het onvolmaakte en ongelijke dan van het volmaakt gelijke.’

Tegelfabrikanten kunnen er inspiratie aan ontlenen. Inkleuren mag ook, maar dan wel zoals Bram de Does het graag ziet: ‘systematisch slordig’.

Hub. Hubben

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden