Achtergrond Beeldende kunst

Schadelijk titaanwit in Nederlandse kunst? Dat kan vanaf nu snel worden getest

Als het wit in een kunstwerk afgeeft en matter wordt, is misschien het 'verkeerde' titaanwit gebruikt. Onderzoeker promoveert in Delft op een manier om daar snel achter te komen en er zonodig maatregelen tegen te nemen.

Schotelreliëf door Jan Schoonhoven, 1963. Beeld Frans Pegt

Het kan een kwalijke invloed hebben op de schilderijen van Piet Mondriaan - kán. Ook kan het een versnelde degradatie veroorzaken van de kunst van onder anderen Jan Schoonhoven, Constant Nieuwenhuys, Jackson Pollock en Andy Warhol. 'Het' is titaanwit ofwel titaniumdioxide, een verfpigment dat sinds de 20ste eeuw op de markt is en waarvan zowel goede als kwalijke varianten bestaan.

De verkeerde variant werkt als een katalysator. Hij versnelt reacties binnen de verf, waardoor bindmiddel (zoals olie) opgebroken wordt in kleine stukjes, die op hun beurt weer verdampen. Gevolg: de verflaag wordt poederig.

'In het laatste stadium is de verflaag van het schilderij geheel 'verkrijt'', zegt Birgit van Driel, die promotieonderzoek doet bij het Rijksmuseum. 'Raak je het kunstwerk aan, dan heb je witte vingers.' Voordat dat gebeurt, vindt er glansvermindering plaats: 'Het schilderij krijgt een mat oppervlak.'

Van Driel onderzocht de schadelijke variant en ontwikkelde een methode waarmee restauratoren de stof makkelijk kunnen detecteren in kunstwerken. Haar onderzoek deed ze voor het Netherlands Institute for Conservation, Art and Science (NICAS), met inhoudelijke en financiële ondersteuning van AkzoNobel. Woensdag hoopt Van Driel hierop te promoveren aan de TU Delft.

Titaanwit werd wereldwijd populair in de jaren twintig van de vorige eeuw. In Nederland, ontdekte Van Driel, gebeurde dat later: in de jaren vijftig, toen de kwaliteit mogelijk al was verbeterd. Het werd gebruikt door huisschilders, ontwerpers en ook door beeldend kunstenaars. Titaniumwit is aanwezig in een aanzienlijk deel van de naoorlogse Nederlandse kunstproductie. Een onbekend percentage betreft varianten die bij blootstelling aan uv-licht snel worden aangetast.

Van Driel onderzocht deze degradatie door verf te maken met het slechte titaanwit en deze versneld te laten verouderen.

Om dit proces tijdig te ontdekken heeft Van Driel een test ontwikkeld voor kunstwerken die mogelijk in de gevarenzone zitten, een methode die door andere onderzoekers werd ontwikkeld ter analyse van zelfreinigende tegels en glas.

Rietvelds leunstoel voor Til Brugman. Beeld Staeske Rebers

Dat gaat als volgt: nadat met röntgentechniek is vastgesteld dat het inderdaad titaanwit betreft (en niet bijvoorbeeld loodwit), wordt een lichtgevoelige vloeistof aangebracht op een klein deel van de verflaag en blootgesteld aan uv-licht. Blijft deze blauw dan is er niets aan de hand. Verschiet hij naar kleurloos, dan is het wit dat de aantasting bevordert aanwezig.

Dat hoeft nog niet meteen een groot probleem te zijn. Van Driel: 'De schadelijkheid van het titaanwit wordt niet alleen bepaald door aanwezigheid en volume, maar ook door de plaats in de verflaag. Bevindt het zich bijvoorbeeld in de onderste laag, waar weinig uv-licht bij komt, dan kan het minder kwaad.'

Als musea het schadelijke wit gedetecteerd hebben, dan kunnen stappen worden ondernomen tegen het versnelde verval. Sommige zijn binnen de grotere instituten al gemeengoed. Van Driel: 'Je kunt bijvoorbeeld de hoeveelheid uv-licht reduceren of uv-werend glas aanbrengen.'

Maar om te beginnen moet er bewustzijn voor dit probleem worden gecreëerd bij musea, een bewustzijn waarvan volgens hoogleraar materiaalkunde Joris Dik, Van Driels promotor, op dit moment nog weinig sprake is: 'In de wereld van de moderne en hedendaagse kunst wordt te vaak op conceptuele wijze naar kunstvoorwerpen gekeken.' Een onderzoek als dit is een verdere aansporing om uit te zoeken welke materialen men nu eigenlijk in huis heeft.'

Birgit van Driel hoopt op 9/5 aan de TU Delft te promoveren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.