Schaarse beelden van de demonstraties in Iran

Beeldvormers onderzoekt hoe een foto ons wereldbeeld bepaalt: de onbekende fotograaf

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: protesten in Iran.

Reza Deghati is een van de bekendste Iraanse fotografen, door het werk dat hij onder meer voor National Geographic maakt. Deze week had hij via zijn instagramaccount (@rezaphotography) een boodschap 'voor alle Iraanse fotografen': Neem je camera ter hand. In de eerste week van het nieuwe jaar domineerden de protesten in Iran tegen de economische situatie en tegen het bewind van ayatollah Ali Khamenei het wereldnieuws. Er zouden tientallen doden zijn gevallen. Beelden waren schaars; sociale media werden beperkt. Behalve van pro-regime-demonstraties, waarbij fotograferen wel was toegestaan.

Disclaimer

Op de voorpagina van de eerste Volkskrant van 2018 (2 januari) stond een foto van persbureau AP waarop we een jonge Iraanse vrouw zien met haar linkerarm met gebalde vuist omhoog, terwijl ze met haar andere hand een sjaal voor haar mond houdt, om zichzelf te beschermen tegen traangas. Er is geen naam van een fotograaf bekend. Kop: 'Iran overvallen door felste protesten in jaren'. De protesterende vrouw stond in de hele wereld op de voorpagina. Ze had haar vuist nog niet geheven of ze was symbool van de strijd geworden.

AP verspreidde de foto met een disclaimer: 'Foto genomen door een persoon die niet voor AP werkt en verkregen buiten Iran.' De Volkskrant nam de disclaimer over de smokkelroute niet over, maar een dag later al besloot de hoofdredactie dit voortaan wel te doen, aangezien er geen honderd procent garantie over de herkomst van het beeld kon zijn.

Een ander beeld dat rond de jaarwisseling de ronde deed was afkomstig uit een filmpje op sociale media. Een jonge vrouw staat op een verhoging en houdt haar witte hoofddoek aan een stok omhoog. Haar lange zwarte haar is onbedekt. De opnames werden gemaakt bij wekelijkse demonstraties tegen de verplichte hijab, de #WhiteWednesday-campagne. Het beeld van de vrouw werd omgewerkt tot een tekening die door veel mensen als een logo van de opstand werd gebruikt. Ook @rezaphotography verspreidde het beeld. 'The symbol of #iranprotests', schreef hij er bij. Een dergelijke interpretatie leidde hier en daar tot verhitte debatten, want waar gingen die protesten nu over? Was hier een 'Iraanse Lente' gaande, was het vooral een reactie op het falende economische beleid of speelden meerdere zaken door elkaar?

Op 3 januari stond een foto van studentenprotest in Teheran in de Volkskrant. Zittende studenten tegenover oproerpolitie. Er stond geen credit bij, maar de (professionele) fotograaf is bekend bij de redactie. De fotograaf, die waarschijnlijk met zijn telefoon heeft gefotografeerd om niet op te vallen, heeft rechtstreeks aan de fotoredactie van de krant geleverd.

Tekst gaat verder na de foto.

Foto Pietro Masturzo

Westerse fotografen

Bij de vorige grootschalige demonstraties in Iran, rond de verkiezingen van 12 juni 2009, maakte de Italiaanse freelancefotograaf Pietro Masturzo een foto van een vrouw met zwarte hoofddoek die bij het vallen van de avond protestleuzen roept vanaf het dak. Het beeld werd een half jaar later uitgeroepen tot foto van het jaar bij de World Press Photo-verkiezingen. Masturzo, die voor Italiaanse kranten werkte, was in juni 2009 op een toeristenvisum naar Iran vertrokken. Het was gevaarlijk om op straat te fotograferen. Vijf dagen voor de verkiezingen werd hij gearresteerd en werden zijn spullen in beslag genomen, paspoort incluis. Vlak voor de verkiezingen kreeg hij zijn camera terug en besloot hij zich niet meer op straat te laten zien: 'Ik kon maar heel weinig doen.' Hij richtte zich op het protest op de daken in de dagen na de verkiezingen, waar mensen vlak voor zonsondergang leuzen riepen als 'Allah is groot' en 'Dood aan de dictator'.

Iraanse fotografen waren teleurgesteld over de bekroning van de westerse fotograaf. NRC sprak in 2010 de fotografe Yalda Moayeri: 'Deze Italiaan neemt wat onscherpe foto's vanuit een veilige plek en wint de allerhoogste prijs, terwijl Iraanse fotografen hun leven wagen.' Neem je camera ter hand. Het is makkelijk gezegd.