Schaamteloos commercieel, maar symbool voor een harmonieus Duitsland

Helene Fischer heeft fans en haters - en weinig ertussenin

Zangeres Helene Fischer is mateloos populair in Duitsland. Neutraliteit lijkt haar geheim te zijn. Ze voorziet in de behoefte aan een grote gelijkmaker, aan harmonie en zorgeloosheid.

Foto Daniël Rosenthal

Verpleegkundige Marie Gladow zorgt aan huis voor terminale en ernstig gehandicapte kinderen. Het is zwaar werk, zegt de 24-jarige uit Maagdenburg, dat best beter mag worden betaald. Maar van Duitse politici en hun campagnebeloften verwacht ze weinig. Nee, de inspiratie om door te gaan haalt ze ergens anders.

'Als ik in de auto naar m'n werk rij, draai ik keihard Helene. Om energie te tanken.' Het nummer Met de wind draait ze 's ochtends in haar Opel het vaakst. Ze zingt het aarzelend voor: 'Daarheen waar het leven speelt... De straten zijn vrij, de weg is ons doel.'

Helene dat is zangeres Helene Fischer, 33 jaar oud, en al een paar jaar de spiegel van de Duitse ziel.

In Nederland is ze onbekend, maar in Duitsland haalt Helene Fischer verkoopcijfers in de categorie van wereldsterren als Lady Gaga en Ariane Grande. Haar hit Atemlos durch die Nacht deed het in Duitsland in 2013 beter dan Wake Me Up, het nummer waar Avicii toen de rest van de wereld op deed dansen. Haar succes aan het Duitstalige front is alleen vergelijkbaar met de evergreens van Herbert Grönemeyer en Die Toten Hosen. Helene Fischer, schreef de Süddeutsche Zeitung deze zomer, is Duitslands enige echte hedendaagse superster.

Met Kerstmis al kocht Marie Gladow kaartjes voor de nieuwe tournee van Helene, de eerste in twee jaar tijd. En daarom staat ze nu hier, in haar gele regenjas, te wachten bij de Tui-Arena, een blok beton aan de snelweg bij Hannover. Ze is vroeg, net als de andere superfans. Onder het afdak laten ze flessen Rodkäppchen-Sekt rondgaan, de cult geworden bubbels uit de DDR.

Bozer Duitsland

Helene Fischer keert terug op het podium in een ander Duitsland dan dat waar ze haar grootste successen tot nu toe vierde - in het Duitsland van voor 2015, het jaar van de vluchtelingen. Het is nu een bozer Duitsland, een onrustiger Duitsland. Een Duitsland dat meer naar binnen is gekeerd en dat na de verkiezingen van zondag vermoedelijk ook een rechtser gezicht in de Bondsdag krijgt. Waar scheidslijnen tussen arm en rijk, tussen elite en volk scherper zijn getrokken.

Hoor je dat terug op het nieuwe werk van Fischer? Nee, constateerden recensenten in de zomer haast beteuterd. Behalve dan misschien in de titel van haar album: Achterbahn, achtbaan.

Foto Daniël Rosenthal

De show in Hannover begint om 20 uur stipt. Na de eerste drie nummers begroet Helene haar fans. 'Ik heb jullie lief! Ik zou jullie het liefst allemaal willen omhelzen!' Honderd paar hunkerende armen op de statribune zijn het antwoord. 'Ik heb ook angsten', gaat ze verder.

Wie denkt dat dat over de toekomst van Duitsland gaat, heeft het mis. Ze vertelt hoe nerveus ze was voor het begin van deze nieuwe show, met zoveel acrobatische toeren. Ze is even daarvoor het podium op komen zweven aan een koord, in een blauwe bodystocking waaraan schaamlapjes met zilveren ijspegels bungelen. Boulevardkrant Bild roddelde dat er wetenschappers aan te pas moesten komen om te berekenen hoe die vanuit elke hoek kuis over het kruis vallen.

Toen de Duitse Mannschaft in 2014 wereldkampioen voetbal werd, mocht Helene Fischer de ploeg bij de huldiging toezingen. In voetbaltricot en spijkerbroek ging ze, met overslaande stem, voorop in de polonaise langs de Brandenburger Tor. Tweeëntwintig voetbalhelden en honderdduizend voetbalfans brulden mee. 'Vandaag zijn wij eeuwig, duizend keer geluksgevoel.'

Het jaar 2014 was niet alleen voor Helene Fischer een gouden jaar, maar ook voor Duitsland zelf. Wereldkampioen, de economische groei zette door, het internationale zelfvertrouwen was op een historisch hoogtepunt na de eenwording. Ruim driekwart van de Duitsers was in die tijd tevreden met Angela Merkel als kanselier, meer dan ooit daarvoor of daarna. In Europa overleefde Merkel steeds meer regeringsleiders. Haar invloed groeide. De koningin van Europa, volgens sommigen zelfs van de westerse wereld, was in de maak.

Duitsland schudde zo zijn laatste provinciale veren af, net als Helene Fischer. Was zij voorheen vooral een schlagerkoningin, een titel met de subtiel laatdunkende bijklank van sentimentele hoempa voor middelbare vrouwen, sinds de dansbeat van Atemlos durch die Nacht was ze een superster, een fenomeen. Ze veranderde meteen maar haar uiterlijk: van een kort asymmetrisch kapsel naar lange lokken, van provinciaal naar mondain.

Het was het moment dat zelfs serieuze Duitse media als Die Zeit en Der Spiegel zich bogen over analyses van het succes van Fischer. Ze zagen in haar de belichaming van het nieuwe Duitsland, van eenheid en eensgezindheid. Haar was gelukt wat in Duitsland maar zelden een zanger of band lukte: de wereld van de schlager verzoenen met die van de popmuziek. Aan de hand van Helene waren de Duitsers een volk dat eindelijk weer onbezorgd van een lichtvoetig lolletje kon genieten.

Foto Daniël Rosenthal

Stilte voor de storm

Maar 2014 bleek voor Duitsland een stilte voor de storm. Het jaar 2015 bracht eerst de zwaarste Griekenlandcrisis, die Duitsland in een hartverscheurend eurodebat stortte, en daarna de komst van een miljoen vluchtelingen, die Merkel met het beroemde 'Wir schaffen das' verwelkomde. Het luidde rechtsextreme geweldsuitbarstingen in Saksen in en de hoogtijdagen van de rechts-populistische partij AfD.

Helene Fischer had, toeval of niet, een sabbatical genomen. Lichtelijk overdonderd door haar monstersucces wilde ze tijd doorbrengen met haar vriend en haar familie. 'Gewoon niks doen.' Duitsland ging in de tussentijd ademloos door de nacht.

Het concert in Hannover is het eerste in een reeks van 69, uitgesmeerd over vijf maanden, in hallen waar vaak wel tienduizenden bezoekers in kunnen. Helene Fischer brengt een publiek op de been waar Angela Merkel de afgelopen weken tijdens haar verkiezingstournee alleen van kon dromen. Marie Gladow gaat naar twaalf van de concerten, allemaal in verschillende steden. Het kost haar bij elkaar bijna 1.000 euro.

Als je haar dan vraagt wat ze aan Helene Fischer bewondert, wil ze alles tegelijk antwoorden. 'Haar karakter, haar persoonlijkheid, de show, alles wat ze doet, haar hartelijkheid. Ze is klein begonnen, heeft zich opgewerkt, wat ze heeft bereikt. Schattig, zoet. Helene is zo knap!' Even haalt ze adem. 'Er is niks wat ze niet kan. Helene kan alles.'

Over fans van Helene Fischer bestaat het vooroordeel dat ze provinciaal en laagopgeleid zijn. Hoogleraar mediawetenschappen Helmut Scherer liet dat door studenten onderzoeken. Er bleek weinig van te kloppen. Alle opleidingsniveaus zijn vertegenwoordigd, alle politieke gezindten, ze wonen overal in Duitsland, zowel op het platteland als in de stad. Wel zijn mbo- en hbo-opgeleide vrouwen in de meerderheid. Voor sommige eenzame mannen is Helene Fischer een sekssymbool.

Foto Daniël Rosenthal

Neutraal

Midden in de zaal zit Jessica (33), uit Flensburg, met haar 'hartsvriendengroep' die ze via een fansite op Facebook heeft leren kennen. 'Helene is ook maar een mens, anders zou ze niet zo geloofwaardig kunnen zingen over alledaagse situaties.' Jessica's lievelingslied, Die Hölle morgen früh (De hel morgenvroeg), gaat bijvoorbeeld over een vrouw die zich nacht aan nacht overgeeft aan een foute man en daardoor overdag altijd moe is. Jessica zucht. 'Zo'n fase hebben we toch allemaal weleens gehad?'

Het geheim van Helene Fischer lijkt te zijn dat ze zo neutraal mogelijk is. Ze zet zich niet in voor vluchtelingen of tegen racisme. Ze doet niet mee aan het mode-feminisme en de golf van powervrouwenretoriek. De golf van patriottistisch populisme en 'Heimat-gevoelens' laat ze evengoed langs zich heen gaan.

De kritiek op Helenes gekoesterde en voor haar succes essentiële neutraliteit doet denken aan de kritiek van SPD-lijsttrekker Martin Schulz op Angela Merkel. Hij verweet de kanselier eerder deze zomer 'asymmetrische demobilisatie', wat in gewoon Duits betekende dat ze bewust de angel uit de politiek haalde door zichzelf als 'alternatiefloos' te presenteren. Hij beschuldigde haar ervan de burgers in slaap te wiegen en zo aan de macht te blijven.

Meer van hetzelfde

In Helenes walhalla van koek en ei is een vergelijkbaar mechanisme aan het werk. Ze creëert een wereld waarin meer van hetzelfde het hoogst haalbare lijkt. 'Wie is er al bij meer dan tien van mijn concerten geweest?', vraagt ze haar publiek. Honderden armen gaan de lucht in. 'En wie bij meer dan twintig?'

'Wat daar voor een hersendoden in het publiek zitten', schamperde cabaretier Carolin Kebekus al eens. 'Dat is me echt too much.' Kebekus parodieerde Atemlos durch die Nacht in haar show op tv-zender ARD. Het werd iets met 'Ademnood, diarree' - dat niveau. Het was een komeet van een YouTube-hit. (Kebekus heeft het geweten. Na haar parodie werd ze nog maanden digitaal achtervolgd met scheldpartijen. Ze deed meerdere malen aangifte van bedreiging, tegen Fischer-fans.)

Het is de afgelopen twee jaar erg in de mode geraakt om te klagen over de 'helenefischerisering van de samenleving.' Helenefischerisering staat voor: oppervlakkig, glad en vooral schaamteloos commercieel.

Fan André Ducha (30) kan daar in Hannover weinig begrip voor opbrengen. Dat niet iedereen van Helenes muziek houdt, oké, dat is logisch. 'Maar ze verdient op een eerlijke en succesvolle manier haar boterham. Ik werk zelf bij een bank. Daarom heb ik vooral respect voor haar professionaliteit, haar grote ambitie, hoe ze vanaf het begin voor haar carrière heeft gevochten, hoeveel ze op jonge leeftijd al heeft bereikt.'

Siberië, daar is Helene Fischer in 1984 geboren. Haar ouders waren zogeheten 'Wolga-Duitsers'. Hun families leefden al generaties lang in Rusland toen ze in 1941 door Stalin naar Krasnojarsk in Siberië werden gedeporteerd. Een verdrag maakte in 1988 de terugkeer van de familie Fischer naar Duitsland mogelijk. Met zingen begon Helene op de havo. Het was haar moeder die een paar jaar later een cassette met de opnamen naar de musicalacademie in Frankfurt stuurde. In het lied Du hast mich stark gemacht van haar laatste album bedankt Helene Fischer haar moeder daarvoor.

'Helene heeft fans en haters - niet echt iets ertussen', zegt Ducha. 'Dat vind ik wel logisch. Ze is overal. Dat wekt altijd irritatie op.' Maar met de veel gehoorde kritiek dat ze mensen het geld uit de zakken klopt, moet je bij hem niet aankomen. 'Ze verdient miljoenen ja, maar ze verdient ze toch eerlijk? Ze doet er toch haar best voor?'

Foto Daniël Rosenthal

Hypocrisie

Duitsland dankt zijn internationale belang ook aan commerciële successen. Politiek en bedrijfsleven slapen er op één kussen. Daar zijn veel Duitsers trots op. Maar anderen schamen zich ervoor en wezen de afgelopen jaren steeds nadrukkelijker op de hypocrisie in Merkels beleid: moraalridder spelen in het vluchtelingenvraagstuk, maar tegelijk wapens blijven verkopen aan Saoedi-Arabië? Waar Duitsland met Helene Fischer worstelt, worstelt het ook met zichzelf.

Het protest tegen de 'helenefischerisering van de samenleving' bereikte zijn voorlopige hoogtepunt in mei, toen Fischer optrad in de rust van de Duitse bekerfinale. De fans van tegenstanders Borussia Dortmund en Eintracht Frankfurt vonden elkaar in regelrechte Helene Fischer-haat. Van het concert was niets te horen. Ze werd bekogeld met aanstekers en bierbekers. Daarbij hadden de meeste voetbalfans waarschijnlijk niet eens zoveel tegen Helene Fischer zelf. Ze moest alleen wegblijven uit hun voetbalwereld - als je appelmoes over al het eten gooit zodat de kinderen het lusten, smaakt alles uiteindelijk hetzelfde.

De behoefte aan een grote gelijkmaker, aan harmonie en zorgeloosheid, is natuurlijk niet typisch Duits. Maar de aanhoudende populariteit van Helene Fischer laat wel zien hoe groot in het huidige Duitsland de behoefte is aan eenheid zonder gedoe - en vermoedelijk is dat ook de verklaring achter de vierde overwinning op rij die Angela Merkel zondag gaat boeken.

Meer over