'Scenarioschrijvers mogen wel een grotere bek opzetten'

Scenarioschrijver Hugo Heinen bewerkte Tonio en Knielen op een bed violen voor het witte doek. Maar hoe dankbaar is zijn taak?

Hugo Heinen (72) Beeld Els Zweerink

Vermoedelijk is niemand zo goed thuis in het boek Tonio als hij, op A.F.Th. van der Heijden zelf na dan. En mogelijk diens redacteur bij uitgeverij De Bezige Bij, al zag die twee foutjes over het hoofd in de roman over de verongelukte schrijverszoon. En Hugo Heinen niet.

Op bladzijde 138, als kleine Tonio opgaat in zijn spel met Legoblokjes en zijn vader de elfde symfonie van Sjostakovitsj opzet, las de 72-jarige scenarist: 'Ergens in het middendeel valt de symfonie bijna stil, waarna hard en droog en helder een roffel op de snaardrum klinkt, en nog een - steeds luider. Tonio sprong op, trok de speen uit zijn mond, en riep met gestrekte arm: 'Daar komen de ridders...!''

Heinen liep direct naar zijn Sjostakovitsjcollectie ('ik ben dol op die man'), en constateerde: er ís geen middendeel in die elfde symfonie, die immers in vieren is gedeeld. Even verderop in de roman, op pagina 183, ging het over Tonio's Knexxtoren in aanbouw. Dit speelgoed heet K'nex: apostrof erbij, x-je eraf.

Twee piepkleine verbeteringen, op 640 pagina's. Krankzinnig weinig, als je het Heinen vraagt.

Hij las het boek al voor men hem belde en inhuurde voor de bioscoopversie, die nu is ingezonden voor de Oscars. En daarna nog eens, en nog eens. Met twee schriften ernaast. Eén voor de kernzinnetjes, één voor een gedetailleerd uittreksel.

Recensie Tonio

'De wereld kantelt bruut en plots in Paula van der Oests dappere, niet-sentimentele verfilming van A.F.Th. van der Heijdens monumentale roman Tonio, over zijn enige zoon die in het voorjaar van 2010 verongelukte. Twee grote, zo niet grootse rollen voor Pierre Bokma en Rifka Lodeizen als schrijver Adri en echtgenote Mirjam.' ****

Verdriet is als een inwendige bloeding, zeefde Heinen eruit; een fraaie vergelijking die als spelmotivatie zou dienen voor hoofdrolspeler Pierre Bokma. En: Tonio heeft hoorns, de twee draineerpluggen uit zijn voorhoofd. Nog zo'n observatie van de vader-schrijver. Maar als je zo'n visueel detail in het script te veel waarde toekent, zal je altijd zien dat de grimeur het die dag op de set net even anders doet, weet de scenarist.

O ja, even over zijn collega Menno Meyjes, de regisseur en scenarist van De Held, die twee weken geleden in de Volkskrant beweerde dat de literatuurverfilming een 'liefdesbrief' is aan het boek. On-ge-lo-fe-lijk gelul. Een idiote en slaafse gedachte, die nooit een goede film zal opleveren. De sfeer van het boek, die moet je treffen. Toen hij Knielen op een bed violen van Jan Siebelink omvormde tot filmscript, kon men Heinen met de Statenbijbel op schoot aantreffen achter zijn computer, luidkeels psalmen zingend.

Pierre Bokma en Rifka Lodeizen als Adri en Mirjam

Hier, in zijn wat bescheiden kantoortje in de hoofdstad, omringd door muren vol boekenkasten, ontvangt hij zijn bezoek. Het komt niet zo vaak voor dat ze hem willen spreken. Heinen, neerlandicus en voormalig aspirantacteur (geschoold door de vermaarde New Yorkse acteursdocent Lee Strasberg), die nu al veertig jaar met enige regelmaat literatuur omzet tot film en televisie (eerste poging: Titaantjes van Nescio, 1975), en meeschreef aan de bejubelde kwaliteitsseries Pleidooi en Oud geld. Hij is tevens oud-docent scenarioschrijven aan de Filmacademie; onder anderen Mike van Diem, Robert Jan Westdijk, Karim Traïdia, Maria Goos en Tonio-regisseur Paula van der Oest zaten in zijn klas.

Heinen heeft zelf ook een vraag, voor de journalist van de Volkskrant. Die is zeker niet gereformeerd? Nee, dat had de scenarist al wel begrepen uit diens recensie van Knielen op een bed violen, waarin de religieuze radicalisering van Barry Atsma's bloemkweker Hans Sievez werd beoordeeld als 'mager gemotiveerd', en 'plompverloren in beeld gebracht'.

Wie een beetje bekend is met deze particuliere variant van het geloof, zoals Heinen, wiens opa rustig 15 kilometer omliep voor de juiste, want minder rekkelijke dominee ('op klompen, heen en terug'), weet hoe plots het ware geloof kan toeslaan. In Enkhuizen, waar de scenarist een vertoning van Knielen op een bed violen bijwoonde en toelichtte, klaagde na afloop niemand over het tempo van de Heilige Geest.

Knielen op een bed violen met Barry Atsma Beeld Elmer van der Marel

Heinen - zelf geen kerkganger - zegt het amicaal. En zal later ook nog mededelen dat de eerste tien scènes uit zijn script voor Knielen op een bed violen werden geschrapt, zonder overleg.

Tien scènes! Dat is een kwart film. Heinen lacht. Zo gaat dat vaker. Die spetterende openingsscène die hij bedacht voor Nova Zembla, Reinout Oerlemans 3D-zeevaardersepos? Eveneens verloren, nog voor de opnamen aanvingen. Als er geld tekort dreigt, schrappen producenten nu eenmaal graag meteen aan het begin van het script. Soms ook terecht, erkent hij. En nee, die veelgeridiculiseerde schommelscène met fotomodel Doutzen Kroes was niet zijn idee. Dat verzoek kwam van hogerop: er moest een schommel in Nova Zembla, vermoedelijk vanwege dat 3D-effect. Maar nu moppert Heinen. En die had zich voorgenomen niet te mopperen. Of niet te veel, in elk geval.

Hij noemt de vermaarde neo-noir Chinatown uit 1974, geschreven door Robert Towne. Die legde in latere interviews overtuigend uit hoeveel beter zijn script was opgetuigd en uitgedacht, vergeleken bij de uiteindelijke film van Roman Polanski. Maar ja, die eigenwijze Poolse regisseur wilde het per se op zijn manier doen. En - eerlijk is eerlijk - Polanski deed dat toch óók erg goed.

Heinens eerste scriptversie voor Tonio werd direct goedgekeurd door het Filmfonds, zonder verzoek tot herschrijving. Dat gebeurt dus nooit, zal iedere scenarist je zeggen: een unicum in de Nederlandse filmgeschiedenis. We hebben genoten, luidde het commentaar van het fonds. Of zulke bewoordingen in elk geval, herinnert de scenarist zich.

De research strekte zich uit tot buiten zijn kantoortje. Hij bekeek de huizen en straten die figureren in Tonio, bezocht diens jongenskamer met uitgestalde stenencollectie, wierp een blik op de geordende werkkamer van Van der Heijden, die het praten over zijn op 21-jarige leeftijd verongelukte zoon overliet aan echtgenote Mirjam. Zich verplaatsen in het leed van de ouders, voor zover mogelijk, ging vanzelf: Heinen is vader van twee dochters van de leeftijd van Tonio.

Tonio de film

De keukendrankscène in de film, waarin vader Adri een olympische hoeveelheid sterke drank nuttigt, staat niet in het boek. Bokma móést zo'n moment, vond Heinen. Een traktatie voor de acteur, die hij in zijn scenaristenbestaan nu al een keer of acht van dialoog voorzag. En, als weinig verkapte poging tot zelfmoord, toch ook een ingrijpend moment in de film. Van der Heijden zei er niks over, na lezing van de scriptopzet. Wel stuurde hij een hartelijke brief aan de producent, met complimenten voor de scenarist: 'Het ziet er goed uit: vakwerk.'

Eigenlijk refereren schrijvers nooit aan scènes die niet in de roman voorkomen, is Heinens ervaring. Ze vragen ook nooit naar het waarom. Er waren meer aanpassingen, naast de drankscène. In de recensie van NRC Handelsblad (vijf sterren) werd opgemerkt hoe de schrijver in de film, anders dan die in het boek, níét eindeloos de bewakingsvideo van het ongeluk van zijn zoon herkijkt: 'dat Van der Oest het tegendeel kiest, bewijst hoe knap zij Tonio interpreteert'.

Tja, hoe moet die recensent weten dat de Adri die het dvd-schijfje van het ongeluk verwoest met een pannensponsje, al in het script zat vóór de regisseur was gekozen? Dat is het lot van de scenarist, de onzichtbare leverancier van een halffabricaat. Overigens, zal Heinen een keer of vier onverminderd enthousiast herhalen tijdens het gesprek: hij is zéér te spreken over de regie van Van der Oest.

Het is niet de eerste gooi naar de Oscar voor een film waaraan hij meewerkte. Zo was Heinen als script-editor verbonden aan De tweeling (Oscarnominatie 2004). Daar zit een verhaal aan vast. Hij zou eindelijk - eindelijk! - eens wat extra's verdienen, want in het contract stond vermeld dat de final script-editor recht had op 6 procent van de winst. Maar toen werd op het laatst een scriptdokter ingehuurd, om het filmscenario in een dag of wat door de Amerikaanse molen te halen. Toen was die man dus final script-editor.

Chris Peters als Tonio

Tot je op send drukt en de laatste scriptversie verstuurt, maak je deel uit van de film - daarna is het maar afwachten of ze je nog nodig hebben. Toen Heinen eens uit eigen beweging naar de set van Tonio kwam, puur belangstellend, ontving hij een dag later een brief van een van de producenten: of hij voortaan niet meer onaangekondigd langs wilde komen, want dat zou de acteurs kunnen afleiden.

Dat was wat cru, en misschien heeft Heinen de beste man toen ook even een 'lul' genoemd. Maar op de première van Tonio vorige week werd de scenarist door diezelfde producent naar behoren geëerd. Een fijne avond, dus zand erover. Dat Heinen in eerste instantie maar één kaartje kreeg voor de première, en zelf achter kaartjes aanmoest voor zijn vrouw en dochters, moeten we maar vergeten. Al zegt het misschien wel iets over de positie van de scenarist.

Al vaak werd het scenario benoemd als achilleshiel van de Nederlandse film. Heinens remedie: betrek de scenaristen eens wat meer. Bij de eerste scriptlezingen voor Pleidooi was hij als schrijver standaard aanwezig. Dan kwamen de vragen van de acteurs: waarom zegt mijn rechter of advocaat dit of dat? Goeie, slimme acteurs, die hij dan meteen antwoord kon geven.

Maar ja, de meeste regisseurs zijn als de dood dat je met de acteurs praat. Zoals producenten dan weer graag een buffer vormen tussen de schrijver en scenarist. Siebelink bijvoorbeeld, ontmoette hij pas na de filmopnamen. Aardige man overigens.

Het is een prachtvak, heus. Verzoek aan de interviewer: filter de lulkoek er een beetje uit. En een advies van de veteraan aan zijn vrienden van de scenaristenvakgroep: 'Dit klinkt een beetje pathetisch, maar vooruit: we mogen wel een iets grotere bek opzetten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden