Satire helpt en maakt vooruitgang mogelijk

Vijf keer raak: Van de oude Grieken tot de Yankees nu

Waarom bijtende spot zo nodig moet.

Beeld Gees Voorhees

Alive and kicking is Charlie Hebdo nog steeds, exact twee jaar na de huiveringwekkende aanslag. De tekenaars mogen dan even geen profeten meer afbeelden, hun satire is er geen pixel minder scherp door geworden. Zoals in de cartoon 'Zo dichtbij, en zo ver weg', waarin boven het aangespoelde Koerdische jongetje Aylan een billboard van McDonald's hangt, met de tekst 'Twee kindermenu's voor de prijs van één'. Toen een golf van verontwaardiging volgde, publiceerde het blad een briljante uitleg waarom deze satire eigenlijk gericht is tegen de moderne westerse consumptiemaatschappij, en waarom geen enkel onderwerp taboe zou mogen zijn. Hoe gevoelig ook.

Zo is het maar net.

Tekst gaat verder onder de video.

Als argument tegen satire hoor je vaak dat het mensen onnodig kwetst, en dat je rekening zou moeten houden met andermans gevoelens. Waarom moeten dat soort spotprenten eigenlijk zo nodig? Het antwoord op die vraag is eenvoudig: satire maakt vooruitgang mogelijk, en zorgt ervoor dat we verder komen. Want wat zouden we allemaal niet missen als er geen satire zou zijn, die vrijplaats voor als bijtende spot verpakte maatschappijkritiek?

De lange, lange westerse traditie waarvan ook Charlie deel uitmaakt, kent vele voorbeelden van mede onder de invloed van satire - hoe moeilijk meetbaar ook - veranderde opvattingen in de samenleving.

Voor iedereen die weleens twijfelt aan het nut van satire hier een, zeker niet volledig, lijstje. Van oorlog tot seksualiteit, van de oude Grieken tot de Yankees van nu, satire helpt.

1. Satire op oorlog

Wanhopig is de situatie in Athene, in het jaar 411 voor Christus. De Atheners zijn in oorlog met de Spartanen, en die zijn zo sterk op het land dat de Atheners hun stad amper uit kunnen. De ene na de andere bondgenoot van ze valt af en ze hebben hun laatste reserves moeten aanspreken om de aangeslagen vloot weer op te lappen. Bijna niemand gelooft nog dat ze de oorlog kunnen winnen, of er gunstige vredesvoorwaarden kunnen uitslepen. Ondanks alles gaan de religieuze festivals wel gewoon door. Ter ere van de god Dionysos worden er tragedies en komedies opgevoerd. Die laatste staan vaak bol van de satire, al zou die term pas later door de Romeinen worden bedacht.

De grootste komediedichter is Aristophanes, die nooit een blad voor de mond nam en het vaak gemunt had op de demagogen die de volksvergadering ophitsten tot oorlog, zoals eeuwen later ook Charlie geregeld politici op de korrel neemt, van Le Pen tot Hollande. Aristophanes kreeg zelfs al eens een proces aan zijn broek van een bekende staatsman, maar denk niet dat dit hem tot zwijgen brengt. Want wat doet de dichter in 411? Hij verzint een ongehoord plot: een seksstaking van alle Griekse vrouwen, om een einde te maken aan de oorlog die hen berooft van hun echtgenoten en zonen. Het brein achter de seksstaking is de Atheense Lysistrata, die haar seksegenoten uit Sparta en andere delen van Griekenland - met de nodige tegenzin - meekrijgt. Daarbij herinnert ze de Atheners en Spartanen aan het gezamenlijke glorieuze verleden van de Grieken waarin Sparta en Athene juist zij aan zij streden tegen de Perzische koning. Uiteindelijk dwingen de dames de mannen - die allemaal met steeds grotere fallussen op het toneel rondlopen - op de knieën. 'Ik ga ten onder aan deze erectie', roept een van de mannen wanhopig.

Hoewel de vrouwen, die in het echte leven geen enkele rol speelden in de politiek, alle toenmalige conventies aan hun laars lappen, krijgen ze toch de glansrol. De komedie mocht niet direct baten - de oorlog ging door en zeven jaar later moest Athene zich onder pijnlijke voorwaarden overgeven. Maar intussen had Aristophanes de onderliggende boodschap over de gezamenlijke Griekse geschiedenis wel meegegeven, een boodschap die later door anderen herhaald zou worden en uiteindelijk in praktijk gebracht werd door Alexander de Grote, die aan het hoofd van een leger van - al dan niet vrijwillig meevechtende - Grieken het grote Perzische Rijk eronder kreeg.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld Gees Voorhees

2. Satire op de kerk

'Misschien zou het beter zijn de theologen met rust te laten, de hele modderpoel niet om te roeren of dat stinkende kruid niet aan te raken; dit slag mensen is immers verbazend uit de hoogte en prikkelbaar. Ze zouden mij als een horde met duizenden conclusies aanvallen en mij dwingen het gezegde te herroepen. En als ik dat zou weigeren zouden ze mij meteen voor ketter uitmaken, want iemand die het niet met hen eens is maken ze direct bang met die banvloek.'

Deze verbazingwekkend modern aandoende kritiek op theologen, maar ook op bisschoppen, pausen, koningen, grammatici en ga zo maar door, komt uit Lof der Zotheid van Desiderius Erasmus. Met enige fantasie zie je hierin al de spot van Charlie Hebdo op moslimfundamentalisten, die hun strikte variant van de sharia willen opleggen en naar hartelust fatwa's afkondigen.

Erasmus schreef het boek naar eigen zeggen in een week tijd, op bezoek bij zijn Engelse vriend en mede-humanist Thomas More. Hoewel de geleerde Erasmus het zeker niet als zijn hoofdwerk beschouwde, werd het bij uitkomen in 1511 al snel zeer populair in Europa. Kennelijk herkenden veel lezers de bespotte misstanden.

Ondanks de scherpe kritiek op allerlei kerkelijke praktijken, zoals de geldzucht van bisschoppen en andere geestelijken, zou het satirische werk pas na Erasmus' dood in heel Europa verboden worden. In 1559 kwam de Moriae Encomium (zoals de titel van Lof der Zotheid officieel luidt) op de kerkelijke Index te staan, de lijst van verboden boeken. In de contrareformatie die toen plaatsvond, probeerde de katholieke kerk zichzelf te hervormen, maar tegelijk ook kritiek nog harder te smoren.

Maar toen was de geest allang uit de fles. Mede door de kritiek van de alom gerespecteerde Nederlander waren de geestelijken niet meer onaantastbaar. In 1517 zorgde Maarten Luther met zijn (nog veel hardere) stellingen voor het begin van de Reformatie, waardoor uiteindelijk de protestanten zich afsplitsten. Dit overigens tot verdriet van Erasmus, die vurig had gehoopt dat een kerkscheuring voorkomen kon worden. Wel zou het hem zeker verheugd hebben dat de katholieke kerk in de contrareformatie de omstreden praktijk van de verkoop van aflaten (waarmee zonden vergeven werden) zou afschaffen.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld Gees Voorhees

3. Satire op de aristocratie

De Nederlandse Voltaire, zou je hem met gevoel voor overdrijving kunnen noemen. Al zullen weinig Nederlanders gehoord hebben van Gerrit Paape, deze schrijver vervulde een belangrijke bijrol in de Nederlandse revolutie aan het einde van de achttiende eeuw. In die wat onderbelichte periode uit onze geschiedenis kregen nieuwe ideeën uit de Verlichting - over vrijheid en gelijkheid - voet aan de grond in de polder. Ook Paape, van eenvoudige komaf, raakte enthousiast en sloot zich aan bij de patriotten, die in zijn stad Delft en elders de macht overnamen uit naam van de burger.

Als propagandist, journalist en auteur van allerlei werken raakte Paape steeds bekender. Maar toen Pruisische troepen de revolutie in de kiem smoorden en de orangisten de touwtjes weer in handen namen, moest hij in 1787 vluchten, via Antwerpen, naar Frankrijk. Om zeven jaar later weer glorieus terug te keren als secretaris van generaal Daendels, die met zijn Bataafs Legioen van uitgeweken patriotten en Franse steun Nederland binnenviel. Met succes. Alleen, in de politieke tweestrijd die daarop volgde, koos Paape de verkeerde kant. Zo eindigde zijn carrière met een tamelijk nietszegend baantje.

Als een van zijn laatste werken schreef hij in 1798 de politieke satire Het leven en sterven van een hedendaagsch aristocraat. Hoofdpersoon is ene Willem, die symbool staat voor de elite en wiens leventje van paardrijden en vreetfestijnen geestig wordt beschreven. Ondanks zijn talentloosheid weet deze edelman de macht te behouden, door op het juiste moment zijn geldbuidel te trekken en zich te bekeren tot de revolutionaire partij. Hij installeert zelfs een guillotine in de keuken. Om ten slotte van schrik te sterven als hij hoort van het overlijden van Robespierre, zijn nieuwe held. Gerechtigheid, aldus Paape: 'Navolgers van Robespierre, in het groot of in het klein, eenmaal zal ook dit uw lot zijn'.

De revolutie in Nederland eindigde net zoals Paapes loopbaan teleurstellend, maar maakte wel het pad klaar voor de moderne eenheidsstaat die Nederland zou worden. En de schrijver zelf raakte dan weliswaar in vergetelheid in de conservatieve restauratie die volgde na Napoleons nederlaag bij Waterloo, maar de verlichte ideeën over gelijkheid, vrijheid en broederschap die hij verkondigde in zijn werken bleven voortleven. Toen in 1848 overal in Europa opnieuw revoluties uitbraken, gaf koning Willem II - diep onder de indruk van deze bedreiging - de opdracht aan Thorbecke om ze te verankeren in de Nederlandse Grondwet. Die bepaalt tot op de dag van vandaag ons staatsbestel, en je mag best zeggen dat Paapes pen daar een ietsiepietsie aan heeft bijgedragen.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld Gees Voorhees

4. Satire op het (dominante) Godsbeeld

'Als God zich opnieuw in de Levende Stof gevangen geeft, zal hij als Ezel terugkeren, hoogstens in staat een paar lettergrepen te formuleren, miskend en verguisd en geranseld, maar ik zal Hem begrijpen en meteen met Hem naar bed gaan, maar ik doe zwachtels om Zijn hoefjes, dat ik niet te veel schrammen krijg als Hij spartelt bij het klaarkomen.'

Deze passage in de geniale Brief aan mijn Bank deed schrijver Gerard Reve in 1966 voor de rechter belanden, om zich te verdedigen tegen de aanklacht van smalende godslastering. Dat wetsartikel was in 1932 ingevoerd door minister van Justitie Jan Donner en was al bij invoering omstreden, omdat het op gespannen voet stond met de vrijheid van meningsuiting. Donners eigenlijke mikpunt waren de communisten, die godsdienst in navolging van Marx als opium voor het volk beschouwden en felle antireligieuze polemieken publiceerden. De toevoeging 'smalend' moest verzekeren dat alleen de hoon en laster vervolgd zouden worden die ook als zodanig waren bedoeld.

Samen met een soortgelijke passage in zijn boek Nader tot U had Reves brief in orthodox-christelijke kringen tot grote verontwaardiging geleid. Maar inmiddels waren het de jaren zestig, het gezag van maatschappelijke instituten was sterk geërodeerd. Reve hield in het zogeheten Ezelproces vol slechts zijn persoonlijke interpretatie van het Opperwezen gegeven te hebben. Wie 'in deze door theologisch fanatisme overwoekerde moerasdelta' heeft de autoriteit om dat beeld te verbieden? En in hoeverre doet dat godsbeeld onder voor de populaire voorstelling van God als oude man met een lange baard, zoals Reve zelf fijntjes aanstipte? De rechter volgde die redenering.

Met de vrijspraak voor de al dan niet satirisch bedoelde (dat wist je nooit zeker bij de volksschrijver) passages was het verbod op smalende godslastering een dode letter geworden.

Dat betekende dat het noch aan de kerk, noch aan de staat was om te bepalen hoe burgers hun individuele geloof beleven. Ook werd het in de praktijk onmogelijk om bijtende spot op godsdienst - welke dan ook - te verbieden, zoals je dat in een open samenleving ook zou verwachten. Toenmalig minister van Justitie Piet Hein Donner waagde na de moord op Theo van Gogh (zeg maar de Nederlandse Charlie) een poging om het ingeslapen wetsartikel van zijn grootvader leven in te blazen, in dit geval om al te bijtende spot op Allah te kunnen bestraffen. Dat viel zo slecht dat er van de weeromstuit stemmen opgingen om het juist definitief te schrappen. En zo geschiedde in het jaar des Heeren 2014.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld Gees Voorhees

5. Satire op homofobie

Van een vuilbekkende Donald Trump tot wc's voor transgenders, sinds de eerste aflevering in 1997 schuwt South Park (wekelijks miljoenen kijkers) geen enkel thema. Vier basisscholieren - Stan, Kyle, Cartman en Kenny - zijn de hoofdpersonen van deze animatieserie, die zich afspeelt in het gelijknamige dorpje in de Amerikaanse staat Colorado. Hun avonturen raken steeds op de ene of andere manier aan actuele discussies in de Amerikaanse samenleving. Vaak met een impliciete boodschap, maar altijd met gevoel voor humor en nooit bang om tegen de stroom in te roeien.

Zo schreven de makers Trey Parker en Matt Stone in hun eerste seizoen al Big Gay Al's Big Gay Boat Ride, waarin Sparky, de nieuwe hond van Stan, tot diens grote schrik homoseksueel blijkt te zijn. Als hij het beestje - wiens geblaf ingesproken werd door niemand minder dan George Clooney - kwetst met het commando 'Don't be gay', loopt Sparky weg.

Als Stan zijn excentrieke schooldocent Mr. Garrison om uitleg vraagt, houdt die een zo overdreven tirade ('Homofiele mensen zijn slecht, Stan, door en door slecht tot in hun koude zwarte harten, die niet zoals het jouwe en mijne bloed rondpompen, maar een dikke, braakselrijke olie die door hun verrotte aderen sijpelt en samenklontert in hun piepkleine brein, wat de oorzaak is van hun nazi-achtige gewelddadige gedragspatronen'), dat je niet anders kunt concluderen dan dat de makers eigenlijk het omgekeerde vinden.

Intussen wordt de naar de bergen weggelopen hond Sparky opgevangen in het gelukzalige dierenasiel van Big Gay Al, een absolute nicht - openvallende roze blouse met blauw sjaaltje - aan wie zelfs Gerard Joling niet kan tippen. Maar net als je denkt dat dit wel allemaal heel karikaturaal is, blijkt juist Al de held van de aflevering te zijn, als hij Stan op een boottochtje door de geschiedenis neemt en laat zien dat homoseksualiteit zo oud is als de mensheid, van gay holbewoners tot Japanse shoguns, smoorverliefd hand in hand met elkaar. Aan het einde van de rit is Stan van mening veranderd: 'This kicks ass'.

Deze aflevering werd uitgezonden in een tijd dat homo's in Amerika veel vaker dan nu werden gediscrimineerd, bijvoorbeeld doordat ze niet in het leger mochten dienen als ze voor hun geaardheid uitkwamen en niet mochten trouwen. Sinds 2010 mogen Amerikaanse militairen er openlijk voor uitkomen dat ze homoseksueel, lesbisch of biseksueel zijn. En sinds 2015 mogen stellen van hetzelfde geslacht overal in de Verenigde Staten trouwen. Ook hier is het lastig om te bepalen in hoeverre dit op het conto van satire te schrijven valt, maar in elk geval koos het blad Out Big Gay Al tot een van invloedrijkste homo's van dat jaar en prees de gezaghebbende krant The New York Times South Park om de bijdrage aan de homo-emancipatie. En Mr. Garrison? Die kwam een paar seizoenen later zelf uit de kast.

Beeld Gees Voorhees
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.