BOEKRECENSIESartre & De Beauvoir

Sartre en De Beauvoir zijn weer in trek. Welke boeken zijn de moeite waard?

Studies, heruitgaven, nieuwe vertalingen: het existentialisme is weer in trek, en daarmee ook het werk van Jean-Paul Sartre en Simone de Beauvoir. Welke boeken zijn de moeite waard?

Simone de Beauvoir en Jean-Paul Sartre in Parijs, 1929.Beeld Getty

‘De heilige Simone’, is de titel van het derde hoofdstuk van de filosofische studie Wie is er bang voor Simone de Beauvoir? van Ruud Welten. Een voor mij zeer herkenbare zin. In de jaren zestig en zeventig vervulde De Beauvoir, uiteraard samen met haar partner Jean-Paul Sartre, voor mij en veel leeftijdgenoten een voorbeeldfunctie. Van dat hoge voetstuk viel ze af naarmate er meer bekend werd over haar leven en liefdes en duidelijk werd dat ze de lezers van met name haar memoires flink voor het lapje had gehouden. Van de door haar beloofde transparantie bleek geen sprake te zijn.

Centraal in Weltens boek staat een herlezing van haar baanbrekende studie De tweede sekse, volgens hem nog even relevant als toen die in 1949 verscheen. Uitgebreid zingt hij de lof van de manier waarop De Beauvoir de mythe van vrouwelijkheid in onze westerse, kapitalistische maatschappij ontmaskert. Het gaat niet, zoals velen denken, om de concrete onderdrukking van vrouwen, maar om het gegeven dat ‘het gehele westerse raamwerk waarin de mens zich als geslaagd mens begrijpt, masculien is’. En omdat dit hele culturele raamwerk volgens Welten in zeventig jaar geen spat is veranderd, zijn de analyses van De Beauvoir vandaag de dag relevanter dan ooit.

Beeld Boom

Naast deze hernieuwde heiligverklaring bevat het boek impliciet felle kritiek op De Beauvoirs werk en leven. Veel van haar concrete analyses zijn volgens Welten oppervlakkig en onjuist; haar bronnen getuigen van vooringenomenheid, in de liefde stelde ze zich totaal afhankelijk op van mannen en de selectie van haar materiaal is eenzijdig. De vrouwelijke stemmen die De Beauvoir uit haar literatuurverzamelng citeert, komen vooral van afhankelijke slachtoffers. Waarom geen sterke vrouwen die kunnen inspireren, zoals Mary Wollstonecraft en Olympe de Gouges? De eerste schreef een klassiek boek over vrouwenrechten, de laatste plaatste in de Franse Revolutie ‘de rechten van de vrouw’ naast de mensenrechten (wat haar overigens wel op het schavot bracht).

Beeld Athenaeum

Ongeveer tegelijk met zijn boek over De Beauvoir verscheen Weltens Sartre in de serie Elementaire Deeltjes. In dit boekje is zonder enige ironie of zelfspot sprake van een heiligverklaring. Zeker, Welten noemt vooral in zijn biografische verwijzingen kort enkele van de vele kritieken op Sartres teksten. Maar nergens bespreekt hij ze inhoudelijk of houdt hij er rekening mee. Het boekje bevat naast feitelijke onjuistheden ook filosofische blunders. Zo voert hij de twee basisbegrippen ‘transcendent’ en ‘transcendentaal’ onterecht op als synoniemen.

Vreemd is ook dat Welten zijn kritische feministische ziel totaal vergeten lijkt. ‘De mens’, waarover hij het in navolging van Sartre steeds heeft, blijkt meestal ‘de man’ te zijn. Zonder enige kritiek neemt hij bijvoorbeeld van Sartre over dat seksualiteit vooral ‘penetratie’ is, ‘een doordringing van het lichaam van de ander’.

Welten is ontegenzeggelijk een groot kenner van Sartres filosofie. Meer dan tien jaar geleden redigeerde hij een ‘hedendaagse inleiding’ op diens denken. Die was toen zo interessant omdat er veel botsende visies aan bod kwamen. Er waren tegenspraak, twijfel en discussie. In zijn nieuwe inleiding ontbreken deze filosofische deugden.

Beeld Athenaeum

De twee studies van Welten liften mee op een golf van hernieuwde belangstelling voor het existentialisme. Van die stroming vormde literatuur een essentieel onderdeel; Sartre en De Beauvoir werden vooral bekend door hun romans. Mooi dus dat er een herdruk is verschenen van Walging, de eerste en beste filosofische roman van Sartre.

Beeld Cossee

Minder geslaagd is De onafscheidelijken, de vertaling van een nooit eerder gepubliceerde novelle van De Beauvoir. Het gaat over een jeugdvriendschap die ook in haar memoires uitvoerig aan bod komt. Ik kan alleen maar concluderen dat zij deze tekst indertijd met recht niet heeft gepubliceerd. Het verhaal is onhandig opgeschreven, de emoties van de twee hartsvriendinnen worden vooral uitgelegd en nergens getoond. De Beauvoir was haar stem als romancier hier duidelijk nog aan het zoeken.

Ruud Welten: Wie is er bang voor Simone de Beauvoir? ★★★☆☆. Boom; 190 pagina’s, € 15.

Ruud Welten: Sartre ★★☆☆☆. Athenaeum; 162 pagina’s; € 9,99.

Jean-Paul Sartre: Walging ★★★★☆. Uit het Frans vertaald door Marianne Kaas. Athenaeum; 288 pagina’s; € 20.

Simone de Beauvoir: De onafscheidelijken ★★☆☆☆. Uit het Frans vertaald door Martine Woudt. Cossee; 220 pagina’s; € 22,99.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden