reizen são paulo

São Paulo is een betonwoestijn, totdat je kijkt waar de 12 miljoen inwoners zich vermaken

De inwoners van de Braziliaanse megastad leerden – bij gebrek aan groen – hun beton te omarmen. Dat leidt tot verrassend leuke plekken.

Paulista Avenue: zes banen vol feestende inwoners van São Paulo. Beeld Getty Images

Het terras van Bar Benê loopt langzaam vol. Het is zaterdagmiddag, uit de speakers schalt lome Braziliaanse reggae, de barman neemt ruim de tijd voor het maken van de drankjes. Een gemêleerd publiek zit in felgekleurde strandstoeltjes op een kleine strook groen. Twee meter verderop razen op hoge snelheid auto’s en vrachtwagens voorbij.

‘Dit terrein lag al een tijdje braak’, zegt Tomer Gelberg, de 28-jarige mede-eigenaar van de bar. ‘Ik heb wat bomen geplant en een bar en toiletten geïnstalleerd.’ De mini-oase pal naast de drukke vierbaansweg is razend populair. ‘Als je richting het verkeer kijkt ben je gewoon in São Paulo’, aldus Gelberg. ‘Maar als je je stoeltje omdraait, dan ben je even op het strand.’

Het Minhocão-viaduct is 's avonds en in het weekend alleen voor wandelaars en fietsers. Beeld Getty Images

Als ergens de term ‘betonnen jungle’ op van toepassing is, dan is het wel op São Paulo, de grootste stad van Zuid-Amerika. Het gebrek aan groen dwingt de inwoners van de stad, de Paulistanos, op een andere manier kleur te geven aan de stad. Dat doen ze met veel creativiteit, de beste restaurants van Brazilië en een kunst- en muziekscene waar geen andere plek in Latijns-Amerika aan kan tippen. Het blijft een rauwe stad, maar wie daar doorheen kijkt, vindt grote schoonheid in de grijze chaos.

De meeste toeristen laten São Paulo links liggen. Liever bezoeken ze Rio de Janeiro, Braziliës belangrijkste trekpleister. Rio heeft alles wat São Paulo niet heeft: overvloedig natuurschoon, een glinsterende zee, kilometerslange stranden en samba op iedere straathoek. São Paulo toont een ander gezicht van Brazilië. Het is een stad die nooit slaapt, een multiculturele stoofpot, het New York van Zuid-Amerika. En vanaf Rio is het maar zes uur rijden.

Waar Rio direct uitnodigt, voelt São Paulo aanvankelijk ingewikkeld. Iedereen lijkt haast te hebben, het verkeer is een ramp en er is een constante herrie van straatverkopers, helikopters en sirenes. São Paulo kent geen logica. Het is alsof een reus langs een heuvelachtig stuk land liep en er achteloos een plunje­zak met gebouwen, viaducten en straten op leeg kieperde.

Alsof een reus achteloos gebouwen, viaducten en straten heeft uitgestrooid. Beeld Getty Images

De twaalf miljoen inwoners (twintig miljoen met de voorsteden meegeteld) hebben geleerd vreedzaam samen te leven met het beton, het zelfs te omarmen. Wie dat met eigen ogen wil ­aanschouwen, kan het beste naar de Minhocão (Grote Worm) gaan, een drie kilometer lang viaduct dat dwars door het centrum loopt. Om de geluidsoverlast voor omwonenden te ­beperken, sluit het viaduct van acht uur ’s avonds tot zes uur ’s ochtends voor verkeer. Ook in de weekenden is de vierbaansweg ­autovrij. De Paulistanos gebruiken het dan als ware het een park. Zodra de zon op zaterdag opkomt, vult de Minhocão zich met fietsers en hardlopers, gehuld in sportoutfits en met iPhones om de arm gebonden. Iets later rollen yogabeoefenaars hun matjes uit op het asfalt, in de dan nog lange schaduwen van de omliggende flatgebouwen. Verkopers van ijskoud en vers kokoswater doen dan al goede zaken.

Na het middaguur verandert het ­publiek. Gespierde mannen oefenen ingewikkelde capoeirabewegingen, theatergroepen repeteren in het openbaar en jongeren sjouwen speakers het viaduct op voor breakdancewedstrijden. Jonge travestieten drentelen flirtend om elkaar heen, ouders leren hun kinderen fietsen, studenten ­drinken bier uit een koelbox. Vanuit een aanpalend appartementen spuit iemand water op voorbijgangers. De verkoeling wordt met gejuich ontvangen in de zomerhitte.

Wandelaars op het Minhocão-viaduct. Beeld Getty Images

‘Hier zijn geen auto’s, dus dan voelt het automatisch als een park.’ Estelle Correia (30) is met een vriendin drie keer het viaduct op en neer gerend, en is met een rood aangelopen gezicht aan het uithijgen. ‘Ik kom hier ook ­regelmatig in bikini’, vertelt ze. ‘Dan ga ik op het wegdek liggen zonnen.’ Ze moet er zelf ook wel een beetje om ­lachen: ‘Hier in São Paulo hebben we alles, behalve natuur. Dus we passen ons aan.’

Paulista Avenue, opgefleurd door streetart. Beeld Getty Images

Graffiti artiesten hebben de door smog aangetaste wolkenkrabbers langs de Minhocão in ware kunstwerken veranderd. En ook de rest van de stad is een paradijs voor liefhebbers van streetart, overal prijken metershoge muurschilderingen. Internationale grootheden als Os Gêmeos, Nunca, Cranio en Eduardo Kobra zijn hier begonnen, en maken regelmatig nieuw werk op de muren van São Paulo. Het alomtegenwoordige grijs lijkt creativiteit te stimuleren.

Muurschildering. Beeld Getty Images

‘Kunst is voor ons een manier om uit de chaos te ontsnappen,’ zegt Rafael Abranches. ‘En diezelfde chaos vormt weer inspiratiebron voor kunstenaars.’ Abranches is een 31-jarige kenner van de kunstscène van São Paulo. Hij biedt via AirBnB culturele rondleidingen aan. Die gaan niet alleen langs de musea, Abranches kent ook de ondergrondse scène op zijn duimpje. ‘In São Paulo struikel je over de culturele rijkdom’, zegt hij.

MASP, het Kunstmuseum van São Paulo. Beeld Getty Images

De stad herbergt de belangrijkste galerieën van Brazilië en was deze maand voor de vijftiende keer toneel van Arte-SP, het grootste kunstfestival van Latijns-Amerika. Aan de Avenida Paulista, een zesbaansweg die het economische hart van de stad vormt, ligt het MASP (Kunstmuseum São Paulo), met de beste internationale kunstcollectie van het land. De Pinoteca, in het centrum van de stad, herbergt Braziliaans werk van de 18e eeuw tot nu.

Maar de favoriete plek van Abranches is Centro Cultural São Paulo, een door de gemeente gefinancierd cultureel centrum met een uitmuntende concertzaal. ‘Criolo is hier groot geworden’, vertelt Abranches, refererend aan een van Braziliës grootste muzikanten van dit moment. ‘Alle beginnende artiesten willen hier optreden. Het is de beste plek om nieuw talent te spotten.’

De gangen staan vol jongeren, veelal afkomstig uit ver weg gelegen sloppenwijken. Ze dansen, rappen en zingen door elkaar heen. ‘Hier ontmoeten ze geestverwanten’, aldus de gids, terwijl hij een bejaarde man ontwijkt die geconcentreerd de moonwalk oefent. Abranches lacht: ‘Hierom is São Paulo de inspirerendste plek van Brazilië.’

São Paulo is 455 jaar geleden gesticht door Jezuïeten. Aanvankelijk fungeer­de de stad alleen als uitvalsbasis voor ontdekkingsreizigers. Of beter ­gezegd: mannen die het ongerepte ­binnenland introkken om de oorspronkelijke bevoling tot slaaf te maken. Pas in de tweede helft van de 19de eeuw kreeg de stad gewicht. Het was de tijd van de wereldwijde koffieboom en de regio rond São Paulo stortte zich op het verbouwen van dit lucratieve gewas.

Terwijl de koffieindustrie bloeide, werd in 1888 de slavernij afgeschaft. In plaats van voormalige slaven betaald werk te bieden op de plantages, zetten de Braziliaanse machthebbers de deuren wagenwijd open voor migranten. In de eerste decennia na de afschaffing van de slavernij kwamen zo’n drie miljoen Europeanen naar Brazilië. Veel van hen vestigden zich in het snel groeiende São Paulo. Later arriveerden tienduizenden Libanezen en Syriërs, daarna kwam een grote golf Japanners.

Al die migranten hebben voor een divers culinair aanbod gezorgd. Paulistanos met Italiaanse wortels beweren dat hun pizza’s beter zijn dan die in Italië, Braziliaanse Japanners claimen hetzelfde over hun restaurants in de Japanse wijk Liberdade. In de loop der jaren zijn al die culinaire tradities door elkaar heen gaan lopen en hebben ze zich gemengd met die van later neergestreken Angolezen en Peruanen. Feit is dat je nergens in Brazilië beter kunt eten dan in São Paulo.

Markt met oosterse spullen. Beeld Getty Images

Maar de massale toestroom leidde ook tot razendsnelle en ongecontroleerde groei, en dat is nergens beter zichtbaar dan in het centrum. Pompeuze eclectische bouwwerken van begin 20ste eeuw staan ingeklemd tussen nieuwere maar nu alweer vervallen kantoorgebouwen. Onder de grond razen metro’s, erboven zijn auto’s, voetgangers en fietsers in een eeuwige machtsstrijd verwikkeld. Daklozen en crackverslaafden scharrelen rond en proberen een plek te bemachtigen in een stad die voor hen veel te snel gaat.

En overal is die opmerkelijk warme relatie tussen de Paulistanos en het beton voelbaar. Op het Sumaré-viaduct, waar ’s avonds wordt abgeseild boven een zesbaansweg. Of in café Mirante 9 de Julho, waar bezoekers azen op een plek met uitzicht op de snelweg. ‘Ik ervaar het langsrazende verkeer als rustgevend’, verklaart vormgever Juliana Rezende, die er op haar laptop zit te werken. Ze haalt haar schouders op: ‘Om van São Paulo te kunnen houden moet je de chaos omarmen.’

Praktische informatie

Goed eten kan in de hele stad en de keuken varieert per buurt. In de bohemien buurt Pinheiros zijn de prijzen toegankelijk. Cozinha 212 serveert vergeten groenten, gegrilde zeevruchten en originele cocktails ­(cozinha212.com.br).

Over de beste pizza van de stad worden de Paulistanos het nooit eens. Goede kanshebber is Pizzeria Diavola, Rua João Moura 1080 in Pinheiros. Om de hoek ligt trouwens Jazz nos Fundos, een uitstekende jazzclub met een kelder en een aangenaam dakterras (jazznosfundos.net).

Meer opties: Espaço Zebra is het ­atelier, de winkel en de galerie van kunstenaar Renato Larini. Via een trappetje achterin kun je op donderdag, vrijdag en zaterdagavond naar de kelder, waar een café-restaurant huist. Reserveren verplicht. Via Whats­App: +55 11 948 83 15 70.

Een stadstour boeken bij Rafael Abranches: nl.airbnb.com/experiences/291116. Kijk voor inspiratie eerst deze streetartvideo: vimeo.com/222192662.

 Toegang Minhocão: neem metro naar Santa Cecilia of Marechal Deodoro.

CO2-uitstoot

Een vlucht naar São Paulo veroorzaakt 5.700 kg CO2-uitstoot per persoon. Dat is te compenseren voor enkele tientjes via trees­forall.nl en fairclimatefund.nl.

Zelf uitrekenen: ­klimaatwijs­op-­vakantie.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.