Profiel

'Samen alleen zijn: dat is de grote kracht van theater'

Het Spring Performing Arts Festival in Utrecht heeft hem en zijn werk weten te strikken: de vernieuwende theatermaker Romeo Castellucci. Wie is hij?

Alle foto's zijn afkomstig uit de voorstelling Human Use of Human Beings.Beeld Luca Del Pia

Op zijn 39ste was Romeo Castellucci al vader van zes kinderen tussen de 3 en 11 jaar, die hij allemaal liet meedoen in het stuk Genesi. Zijn theatergezelschap Socìetas Raffaello Sanzio, waarbij ook zijn vrouw Chiara en zus Claudia nauw zijn betrokken, is een heus familiebedrijfje, maar tot gezellige voorstellingen komt het doorgaans niet bepaald. Genesi - From The Museum Of Sleep zoals de volledige titel luidde, was bijvoorbeeld een driedelige duistere verbeelding van het scheppingsverhaal die menigeen geschokt achterliet. De kindertjes Castellucci hopsten rond in het middenstuk, getiteld Auschwitz.

Beeld Luca Del Pia

Beeldenstormer, dromenvanger, tovenaar, zelfs paardenfluisteraar wordt Castellucci (1960) wel genoemd. Velen ervaren zijn werk als aanstootgevend en blasfemisch, maar feit is wel dat hij, sinds hij begin jaren tachtig begon met zijn Socìetas, lieveling is van festivaldirecteuren wereldwijd. Vorig jaar nog werd hij uitgeroepen tot operaregisseur van het jaar voor zijn radicale Orfeo ed Euridice. Euridice, door een slangenbeet in het schimmenrijk beland, werd bij Castellucci verbeeld door Els, een Vlaamse moeder van 27 jaar, die in een pseudo-coma verkeerde: volledig verlamd, niet tot spreken in staat, maar alle zintuigen intact. Via een audio- en een videoverbinding werd Els onderdeel van de voorstelling in de Brusselse opera. Eerder al dat seizoen maakte hij in de Wiener Festwochen indruk met die productie, in het najaar stond hij met nieuw werk in de Ruhrtriennale. Daarnaast geeft hij lezingen en workshops; Castellucci is een drukbezet baasje. Deze week komt hij naar Spring Utrecht, dat zich er verheugd op laat voorstaan een van Europa's belangrijkste theatermakers in huis te hebben. Human Use of Human Beings (Uso umano di esseri umani) heet het stuk dat hier te zien zal zijn.

Beeld Luca Del Pia

Opzienbarend

Castellucci's voorstellingen kenmerken zich door weinig tekst en veel, vaak imponerend fraai beeld. Hij doorliep de kunstacademie in Bologna en noemde zijn gezelschap naar de renaissanceschilder Rafaël. Die achtergrond laat zich voelen. Castellucci kent zijn klassieken in de beeldende kunst en in de literatuur, en zal niet nalaten daar veelvuldig naar te verwijzen. Hoe en waarom precies dat mag de kijker zelf uitmaken - aan uitleg doet hij niet.

In Nederland maakte het gezelschap uit het Noord-Italiaanse Cesena op het Holland Festival een denderende entree met Giulio Cesare, een Shakespearebewerking waarin een wonderlijke groep spelers aantrad: een stokoude, beverige titelheld, twee doorzichtige anorexiameisjes en een man zonder stembanden die via een microfoontje in zijn hals communiceerde.

Een jaar later, in 1999, opnieuw op het Holland Festival, baarde hij opzien met bovengenoemd Genesi. Naast zijn eigen kinderschaar zagen we een dunne lijkbleke figuur, een reus uit Senegal, een Slavisch slangenmens, en een handvol duivels, doodgravers en oude wijven. 'Schoonheid op toneel is vaak zo behaagziek', verklaarde de regisseur. 'De mensen die ik laat zien, komen uit de gewone wereld vol lelijkheid. Ik pluk ze zo van de straat.' Gevraagd waarom zijn gezelschap dan naar Rafaël is genoemd, exponent van haast perfecte lieftalligheid: 'Als je goed kijkt, zie je aan details dat hij al besefte dat zijn perfectie tegelijk een ziekte was. Hij beseft als eerste dat er zich achter zulke beelden iets verschuilt dat tragisch en onbevattelijk is.'

Romeo Castellucci blijkt dan een onverwacht goedlachse en inspirerende gesprekspartner, een lange man met sprekende donkere ogen, die zonder meer tijd maakt voor een ontmoeting, ook op een druk theaterfestival als dat van Avignon, waar hij als artiste associé in 2008 Dantes Divina Commedia ensceneert. In het imposante Cour d'honneur, verschijnt onder meer een paard ten tonele.

Beeld Luca Del Pia

Gechoqueerd

Desgevraagd: 'Ik weet niet waarom ik dit theater maak. Als ik dat wist, deed ik het niet: ik ben ook maar een toeschouwer. Als de kijker gechoqueerd raakt, dan moet-ie bedenken dat niet ík choqueer. Men raakt gechoqueerd door wie en wat men zelf is en door niets anders - de confrontatie met een voorstelling is slechts aanleiding. Theater is een op zichzelf staande ervaring en geen illustratie. Het gaat om de ontmoeting met figuren, personages, spelers. Als het goed is onderhoudt de toeschouwer een relatie met hen, waar ik als regisseur geheel en al buiten sta.'

Hij wijdt graag uit over klassieke werken, filosofische denkbeelden en over het fenomeen religie, ook een terugkerend thema in zijn werk. Tegelijk wil hij de toeschouwer eerder aanspreken op gevoel en intuïtie dan op intellect - door onder meer de beelden en de geluiden vaak sterker te maken dan de woorden. 'Als tekst het belangrijkste is, krijgt iemand die niet zo veel culturele bagage heeft minder toegang tot de voorstelling. Zodra je afwijkt van de tekst, gaat alles op het toneel mee-communiceren', zei hij in een interview. En: 'Ik geloof niet in literatuur op het podium. Het gaat mij om de thema's die auteurs als Shakespeare, Aischylos en Dante in hun werk aandragen, thema's die tot op de dag van vandaag universeel zijn. Die onderwerpen vormen een stroom door de tijd. Als een rivier die er altijd is geweest en er altijd zal zijn.'

Romeo Castellucci.Beeld Luca Del Pia

Spring and Human Use of Human Beings

Het Spring Performing Arts Festival biedt van 21/5 t/m 30/5 dans, theater en meer in de Utrechtse theaters en binnenstad. Het festijn opent met Complexity of Belonging van Anouk van Dijk & Falk Richter/Chunky Move. Daarnaast zijn er gratis toegankelijke performance-installaties, zoals Wanna Play? van Dries Verhoeven (Neude), Stamping Project van Joris van Oosterwijk (Stadhuisplein) en Inter-View van Benjamin Vandewalle (Stadhuisbrug). Romeo Castellucci's Human Use of Human Beings staat in de GARAGE U.T.A.M. De voorstelling vertrekt vanuit de iconografie van het Giotto-fresco De opstanding van Lazarus en maakt gebruik van een kunstmatige taal, ontwikkeld door de Socìetas Raffaello Sanzio.

Te weinig tekst

Ook Frankrijk moest overigens wennen aan de Italiaan. Zijn enscenering van Célines Voyage au bout de la nuit werd in Avignon met boegeroep onthaald: te weinig tekst voor de Fransen. En in 2010 werd geprobeerd zijn On the Concept of the Face, Regarding the Son of God te verbieden wegens godslastering.

Ook in België, waar Castellucci een graag geziene gast is op het Kunstenfestivaldesarts, deed het stuk (gespeeld onder een fraai portret van Jezus door Antonello da Messina), stof opwaaien. Zodanig dat bisschop Johan Bonny besloot te gaan kijken en in de krant De Standaard schreef: 'Het eerste wat mij trof, is de echtheid van het verhaal: een zoon die met eindeloos geduld zorgt voor zijn vader die geestelijk aftakelt en daardoor incontinent wordt. Al kan de enscenering overtrokken of schokkend overkomen, het gebeuren is levensecht. Het is dagelijkse realiteit in zo veel huizen waar mensen de schrijnende aftakeling van het leven meemaken en geduldig helpen dragen. Dat de zoon twijfelt en opstandig wordt (...), hoeft niet te verwonderen. De opstandigheid en de vertwijfeling tegenover een God die niet ingrijpt, komt recht uit de Bijbel.'

Voilà. Spraakmakend tegen wil en dank, zo lijkt het weleens met Castellucci. Hij zegt: 'Ik geloof niet dat je je publiek als kunstenaar iets moet leren. Ik ga ervan uit dat ik niet meer weet dan mijn publiek. Ik ben geen meester. Ik leid mijn toeschouwers nergens naartoe, ik laat hem in zijn eenzaamheid. Een toeschouwer van mijn werk is helemaal alleen. Maar het mooie is: hij kan die eenzaamheid delen met de rest van de zaal. Het samen alleen zijn: dat is voor mij de grote kracht van theater.'

Romeo Castellucci's Human Use of Human Beings (Uso umano di esseri umani) staat op 18 en 19/5 nog in Kunstenfestivaldesarts, Brussel. Op 22/5 en 23/5 te zien op Spring Utrecht. In de Stadsschouwburg Utrecht kunt u op 23/5 een openbaar interview met Romeo Castellucci bijwonen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden