's Nachts sluipt de oorlog binnen

Vijf weken lang reist de 27-jarige Juli Zeh met haar hond Othello door Bosnië-Herzegovina. Ze bezoekt steden als Mostar, Tuzla, Srebrenica en Bihac, begeleidt SFOR-soldaten op patrouille en leert mensen kennen die zichzelf 'the international crowd' noemen, maar door de auteur ironisch Balkanhelden worden gedoopt....

Ze wil erachter komen of Bosnië een plek is waar je naartoe kunt gaan, of dat het tegelijk met de oorlogsverslaggeving van de aardbodem is verdwenen. Ook wil ze weten waarom de oorlog is uitgebroken. Het antwoord – 'om etnische redenen' – is voor haar niet meer afdoende sinds zij mensen sprak die daar heel anders over denken en veel meer de conflicten tussen stedelingen en boeren als oorzaak zien.

Het resultaat van haar avontuur is het boek De stilte is een geluid – Een reis door Bosnië, een zeer persoonlijk reisverslag, waarin de auteur geen antwoord geeft op de schuldvraag, maar wel veel van het land zichtbaar en vooral voelbaar maakt. Alle informatie over het land die Zeh niet in haar boek kwijt kon, staat op haar website, die zeer de moeite waard is.

In haar reisverslag vertelt de auteur ook veel over zichzelf, al heeft ze zeker geen typisch egodocument geschreven, waarvan er tegenwoordig in Duitsland veel zijn. Daar kan zij namelijk niet goed tegen, zoals blijkt uit haar essay in het Duitse literaire tijdschrift Akzente. 'Wij cirkelen om onszelf heen. Vertellen ons levensverhaal al op jonge leeftijd aan een psychiater of aan een document met de naam ”roman.doc”. Wij hebben nog niet veel van de wereld gezien en toch besloten om auteur te worden. Omdat dat een meer intellectuele versie van popster is (. . .) We leven tussen onze eigen navel en neus en schrijven daarover. Onze teksten zijn IK-gericht zoals wij dat zelf zijn.'

Juli Zeh studeerde rechten en heeft naast het schrijven een baan als juriste, omdat ze vindt dat je juist in het belang van de literatuur niet financieel afhankelijk van het schrijven moet zijn. Twee jaar geleden debuteerde ze met de zeer enthousiast ontvangen politieke thriller Adelaars en engelen, een boek waarin de Balkan ook al een belangrijke rol speelde.

Naar eigen zeggen probeert ze in een stijl te schrijven waarmee ze de lezer steeds weer door 'afwijkende' waarnemingen, beschrijvingen en beelden kan verrassen, alsof hij door een labyrint loopt en niet weet wat er achter de volgende hoek op hem wacht'.

In De stilte is een geluid is dat gelukt, Zeh's observaties zijn zeer intens, en haar taal is ongewoon, ze creëert haar eigen beeldspraak, en dat blijft de lezer bij. Na meer dan een jaar herinnerde ik me van de eerste keer lezen veel scènes bijna letterlijk, bijvoorbeeld die keer dat Juli in Jajce is en de jonge Bosniër Dario leert kennen. Zijn overleden zuster was net als Juli in 1974 geboren.

'Hij (Dario, AK) reikt me een leren jas aan, driekwart lang, getailleerd, met een ceintuur. Hij zit me als gegoten.

'Ga bij het raam staan, kijk uit over de stad. Steek een sigaret op. De as gooi je op het tapijt.

'Ik zou wel willen weten hoe ze heette. De hemel is bleek van de sterren. Het is volkomen stil. Ik hoor de gelijkmatige adem van de hond, mijn eigen hartslag en Dario, die aan de andere kant van de kamer af en toe zachtjes zijn neus ophaalt.

'Als de sigaret is opgebrand maakt hij op de bank een bed voor me op.

”Slaap”, zegt hij, ”zo diep en veilig alsof je nog nooit iets is overkomen in het leven”.'

In het Duits is de laatste zin trouwens anders, er staat: 'als könnte dir nie im Leben etwas passieren', 'alsof je nooit in je leven iets zou kunnen overkomen' – dat heeft een andere betekenis. De Nederlandse vertaling maakt een onzorgvuldige indruk. Zo wordt Nickelbrille (dat is zo'n John Lennon-bril) vertaald met nikkelen bril, Magisterarbeit (soort doctoraalscriptie) met dissertatie en knuffen (porren) met knuffelen. Maar erger dan de missers op woordniveau is de enorme gemakzucht van de vertaler, die zich vooral manifesteert in de vele woordherhalingen. Elke storende herhaling die mij in het Nederlands opviel, wist Zeh in het origineel vaardig te voorkomen. Raar genoeg loopt de tekst desondanks redelijk goed, maar een fatsoenlijke eindredactie had een nog mooier boek opgeleverd.

Er zit zeer veel vaart in De stilte is een geluid, waardoor het verhaal iets van dezelfde rusteloosheid krijgt die de auteur overvalt. Vooral het slapen werd voor Juli Zeh op den duur een probleem. Overdag is de gedachte aan de oorlog nog wel te verdragen, en ondanks alle sporen die hij heeft achtergelaten is er ook veel schoonheid. Maar 's nachts komt de oorlog in de vorm van boeken over verkrachte kinderen, afgesneden geslachtsdelen en massale executies Juli's hotelkamer binnengeslopen, waardoor het haar niet meer lukt om het kwaad op te vatten als uitzondering op de regel van het goede.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden